Language 12 Μαΐου 2026 | 09:45

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος ΙΖ’)

Βασική φιλοσοφική θέση των Σκεπτικών είναι η «ισοσθένεια» (ισορροπία, ισοδυναμία) των λόγων, που σημαίνει ότι λόγος και αντίλογος έχουν την ίδια δύναμη

Ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζει και το τεχνικό λεξιλόγιο των Σκεπτικών, που συγκρότησαν την τρίτη κύρια φιλοσοφική σχολή των Ελληνιστικών Χρόνων (έχουμε ήδη αναφερθεί στις σχολές των Στωικών και των Επικουρείων). Ο γεννήτορας της σκεπτικής φιλοσοφίας, ο Πύρρων ο Ηλείος (καταγόταν από την Ήλιδα), δίδασκε τη διαρκή αμφιβολία και την αμφισβήτηση των πάντων (των κάθε είδους δογμάτων, του καλού και του κακού, της ορθής γνώσης, της αλήθειας αυτής καθαυτήν), καθώς η αληθινή φύση των πραγμάτων δε φανερώνεται σε εμάς. Με τη διδασκαλία του έθεσε τα θεμέλια του πυρρωνισμού, του ενός από τα δύο ρεύματα του σκεπτικισμού. Το άλλο ήταν ο λεγόμενος ακαδημαϊκός ή ακαδημεικός (από την Ακαδημία Πλάτωνος) σκεπτικισμός, που πρέσβευε το –σχεδόν– ανέφικτον της γνώσης σε πλήρη και οριστικό βαθμό, καθώς και την ανάπτυξη της διαλεκτικής για την υποστήριξη ακόμα και διαμετρικά αντίθετων θέσεων.

Βασική φιλοσοφική θέση των Σκεπτικών είναι η ισοσθένεια (ισορροπία, ισοδυναμία) των λόγων, που σημαίνει ότι λόγος και αντίλογος έχουν την ίδια δύναμη, ότι για όλα τα θέματα υπάρχουν λόγοι αντίθετοι και ισοδύναμοι. Σύμφωνα με την εν λόγω αρχή, που αντιπαρατίθεται στο δογματισμό των Στωικών, κάθε επιχείρημα έχει τη δική του ισχύ, και ως εκ τούτου δεν μπορεί να υιοθετείται το ένα και να απορρίπτεται το άλλο, το ακριβώς αντίθετο, που μπορεί επίσης να ισχύει (παντί λόγω λόγον ίσον αντικείσθαι).

Οι τυπικές φράσεις (σκεπτικαί φωναί) που εκφράζουν την αρχή της ισοσθένειας είναι οι εξής: ουδέν μάλλον (καθόλου περισσότερο), ουδέν ορίζω (δεν ορίζω τίποτα με δογματικό τρόπο, δεν αποφαίνομαι), τάχα (ίσως, ενδεχομένως), επέχω (συγκρατούμαι, κρατιέμαι σε απόσταση και αναστέλλω την κρίση μου, δεν εκφέρω γνώμη) και εποχή (αναστολή κρίσης ή αποφυγή εκφοράς κρίσης), πάντα εστίν αόριστα (όλα τα άδηλα αντικείμενα της έρευνας μού φαίνονται ακαθόριστα ή απροσδιόριστα) και πάντα εστίν ακατάληπτα (όλα τα άδηλα αντικείμενα της έρευνας μού φαίνονται ακατανόητα), ακαταληπτώ (δεν εννοώ) και ακαταληψία (αδυναμία κατανόησης).

Ο Σέξτος ο Εμπειρικός, σκεπτικός φιλόσοφος (Πυρρώνειος) του 2ου-3ου αιώνα μ.Χ., αναφέρει πως οι Σκεπτικοί ήλπιζαν ότι θα ανακτήσουν την αταραξία (ψυχική ηρεμία, ανενόχλητη και γαλήνια κατάσταση της ψυχής), κρίνοντας οριστικά την αναντιστοιχία ανάμεσα στα φαινόμενα (τα αισθητά, τα πράγματα όπως μας φαίνονται) και στα νοούμενα (τα νοητά, όσα συλλαμβάνουμε με το νου). Καθώς όμως δεν κατάφεραν να το επιτύχουν, κατέληξαν στην εποχή (στάση της διάνοιας διά της οποίας ούτε αρνούμαστε αλλά ούτε και βεβαιώνουμε κάτι). Με τη σειρά της, η αταραξία ακολούθησε ως σύμπτωμα την εποχή, όπως η σκιά ακολουθεί το σώμα.

*Στη φωτογραφία του παρόντος άρθρου, ξενόγλωσση έκδοση αφιερωμένη στο σκεπτικισμό κατά την αρχαιότητα (επιμέλεια – εισαγωγή Richard Bett, Cambridge University Press, 2010).

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Α’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Β’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Γ’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Δ’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Ε’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος ΣΤ’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Ζ’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Η’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Θ’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Ι’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος ΙΑ’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος ΙΒ’)