Ευάγγελος Παπανούτσος: Αγώνας και αγωνία για την παιδεία

«Πάθος γνώσης, συναίσθημα ευθύνης, πνεύμα φιλάνθρωπο, θεωρητική σύνεση και φιλοσοφική ανδρεία είναι ίσως όχι όλα, ασφαλώς όμως τα κυριότερα γνωρίσματα που διακρίνουν το ήθος του κριτικού φιλοσόφου. Μπορεί να σπανίζει το είδος αυτό με όλη την καθαρότητα και πληρότητα, αλλά όπου υπάρχει σκορπίζει με την ακτινοβολία του την ευλογία της ανθρωπιάς και της πνευματικής απελευθέρωσης και προσφέρει παράδειγμα για μίμηση» (Φ. Βώρος, παιδαγωγός, σύμβουλος του ΚΕΜΕ/Κέντρου Εκπαιδευτικών Μελετών και Επιμορφώσεως).

«Πλάι στον καθαρά θεωρητικό στοχασμό και την έρευνα των μεγάλων φιλοσοφικών αποριών, καλύτερα τη διερεύνησή τους, ο Παπανούτσος αγωνίζεται και αγωνιά για την παιδεία. Ο φιλόσοφος ξαναβρίσκει το ρόλο του παιδαγωγού, του κοινωνικού δασκάλου, όπως ήταν στην αφετηρία του φιλοσοφικού στοχασμού στους Έλληνες. Η φιλοσοφία είναι παιδεία στην αντίληψη του Παπανούτσου, γι’ αυτό φιλοσοφικά και ευρύτερα παιδευτικά είναι και τα έργα που βλέπουν το φως στην τρίτη περίοδο της φιλοσοφικής του εξέλιξης. Ερευνά επίμονα τις τρεις μεγάλες περιοχές της φιλοσοφίας: την Αισθητική, την Ηθική και τη Γνωσιοθεωρία» (Β. Κύρκος, καθηγητής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων).

«Ο Ευάγγελος Παπανούτσος ανήκει στους φιλοσόφους – παιδαγωγούς της ωραίας εκείνης εποχής που έβλεπαν τον άνθρωπο ως αμέριστη ολότητα και συνεπώς τη θεωρία του φιλοσόφου άρρηκτα δεμένη με την πράξη του παιδαγωγού. Διότι το να χωρίζεις τη φιλοσοφία από την παιδεία είναι σαν να θέλεις να χωρίσεις τη θεωρία και την πράξη και μετά να τους ζητάς να οδεύουν ανεξάρτητες και αυτόνομες η καθεμιά» (Δημ. Γεωργοβασίλης, εκπαιδευτικός).

«Ο Ευάγγελος Παπανούτσος δεν είναι πια εδώ. Το έθνος χάνει ένα από τα πιο άξια παιδιά του. Πνεύμα σε αέναη κίνηση, όλο φως, με δημιουργική ανησυχία. Σε διαρκή πνευματική και ψυχική ετοιμότητα, ο Ευάγγελος Παπανούτσος είχε πάντοτε τη δίψα να ερευνά, να στοχάζεται πάνω σε ό,τι καινούργιο έρχεται, να δέχεται ή να αμφισβητεί, αλλά με διάλογο, στ’ αλήθεια δημοκρατικό, με αγάπη. Τι να πρωτοθρηνήσει κανείς; Τον πρωτοπόρο αγωνιστή παιδαγωγό που με αρετήν και τόλμην άνοιξε νέους δρόμους ελευθερίας στην παιδεία; Τον φιλόσοφο που αν ήταν κι άλλοι σαν αυτόν η φιλοσοφία θα ερχόταν όπως άλλοτε κοντά στον απλό καθημερινό άνθρωπο; Τον μαχητή της δημοκρατίας που τον σταύρωσαν βέβαια και τον καταπλήγωσαν; Ποιος ξέρει με τι αγώνες είχε κατακτήσει την εσωτερική εκείνη ελευθερία που άστραφτε στα γλυκύτατα μάτια του και στα έργα του.

Ήθος, σεμνότητα, ταπεινοφροσύνη, φανταστικά για την εποχή και τον τόπο που ζούμε. Και πάνω απ’ όλα κάτι απίστευτο για την Ελλάδα. Ψυχή γεμάτη αγάπη στους νέους, αγάπη που ποτέ δεν εδίστασε να την εκδηλώσει με κάθε τρόπο και να την κάνει πράξη.

Νέος πνευματικά και ψυχικά έμεινε ως την τελευταία πνοή του. Δεν ήταν μόνο καλός στην κυριολεξία, ήταν προ πάντων καλός με το χαμόγελο. Όλος καρδιά.

Αν δεν υπάρχει παράδεισος, ο Θεός τον έφτιαξε τώρα για να δεχτεί τον Ευάγγελο Παπανούτσο» (Αντώνης Σαμαράκης, συγγραφέας).

*Οι ανωτέρω εγκωμιαστικές αναφορές, τα θερμά και συγκινητικά αυτά λόγια για τον Ευάγγελο Παπανούτσο είχαν δημοσιευτεί στο φύλλο των «Νέων» που είχε κυκλοφορήσει την επομένη του θανάτου του, τη Δευτέρα 3 Μαΐου 1982.

«ΤΑ ΝΕΑ», 3.5.1982, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Τις σκέψεις τους και τα συναισθήματά τους για τον άρτι εκλιπόντα παιδαγωγό, φιλόσοφο και μεταρρυθμιστή της παιδείας είχαν κληθεί να καταθέσουν ο παιδαγωγός, ιστορικός μελετητής και συγγραφέας Φανούριος Κ. Βώρος (1932-2020), ο πανεπιστημιακός καθηγητής, συγγραφέας και μεταφραστής Βασίλειος Α. Κύρκος (1934-2016), ο πεπειραμένος εκπαιδευτικός και συγγραφέας Δημοσθένης Γ. Γεωργοβασίλης, καθώς και ο σπουδαίος Αντώνης Σαμαράκης (1919-2003).

Ο Αντώνης Σαμαράκης

Ο αείμνηστος Παπανούτσος, εξέχων παιδαγωγός, φιλόσοφος και δοκιμιογράφος του 20ού αιώνα, γεννήθηκε στον Πειραιά τον Ιούλιο του 1900 (οι σχετικές πηγές αναφέρουν ως ημερομηνία γεννήσεώς του την 27η Ιουλίου) και απεβίωσε στην Αθήνα στις 2 Μαΐου 1982.

Ο Παπανούτσος, που καταγόταν από την Αροανία (Σοποτό) Καλαβρύτων, σπούδασε Θεολογία, Φιλολογία, Φιλοσοφία και Παιδαγωγικά στα Πανεπιστήμια Αθηνών, Βερολίνου, Τυβίγγης (Τύμπινγκεν) και Παρισίων. Αναγορεύτηκε διδάκτωρ της Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο της Τυβίγγης.

Διακόνησε το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα από διάφορες θέσεις, αρχής γενομένης από τη δεκαετία του ’20.

Αμέσως μετά την Απελευθέρωση, ως γενικός διευθυντής του υπουργείου Παιδείας επί πρωθυπουργίας Γεωργίου Παπανδρέου, ο Παπανούτσος έδωσε τα πρώτα δείγματα των νεωτεριστικών αντιλήψεών του για την παιδεία.

Στα κατοπινά χρόνια διετέλεσε δύο φορές γενικός γραμματέας του ίδιου υπουργείου, επί κυβερνήσεως Νικολάου Πλαστήρα στις αρχές της δεκαετίας του ’50 και επί κυβερνήσεως του Γέρου της Δημοκρατίας τη δεκαετία του ’60, όταν πρωτοστάτησε στη συντελεσθείσα εκπαιδευτική μεταρρύθμιση, που αποτέλεσε τομή στο χώρο της ελληνικής παιδείας.

Εξάλλου, το 1976 ο Παπανούτσος διετέλεσε πρόεδρος της Διακομματικής Επιτροπής για την Παιδεία ως βουλευτής Επικρατείας του κόμματος της τότε αξιωματικής αντιπολίτευσης (Ένωση Κέντρου – Νέες Δυνάμεις).

Ο Παπανούτσος έδινε ιδιαίτερη βαρύτητα στον παιδευτικό χαρακτήρα της Φιλοσοφίας. Για εκείνον η θεωρία του φιλοσόφου ήταν συνυφασμένη με την πράξη του παιδαγωγού, η φιλοσοφία και η παιδεία ήταν αξεχώριστες.

Το πλούσιο συγγραφικό έργο του Παπανούτσου, καρπός εμβριθούς κριτικής μελέτης και πνευματικής ρωμαλεότητας, θεωρείται κλασικό στο χώρο της παιδείας και της νεοελληνικής φιλοσοφίας. Δεκάδες τόμοι έργων αρχαίων ελλήνων συγγραφέων εκδόθηκαν στη δημοτική υπό τη διεύθυνση του Παπανούτσου, ο οποίος συνέγραψε πλήθος βιβλίων (στην ελληνική, στη γερμανική, στην αγγλική και στη γαλλική γλώσσα), δοκιμίων και άρθρων (υπήρξε επί πολλά έτη τακτικός συνεργάτης της εφημερίδας «Το Βήμα»).

Επί εξήντα και πλέον χρόνια ο ακαδημαϊκός και κοινωνικός δάσκαλος Παπανούτσος βρέθηκε στην πνευματική πρωτοπορία του τόπου, στις επάλξεις του αγώνα για την πνευματική εξύψωση και την ηθική αναμόρφωση των Ελληνίδων και των Ελλήνων, αφήνοντας ανεξίτηλη τη σφραγίδα της προσωπικότητάς του στην ελληνική παιδεία και στην ελληνική διανόηση.