Ενρίκο Μπερλινγκουέρ: Ένας νέος σοσιαλισμός

Στις 11 Ιουνίου 1984 απεβίωσε στην Πάντοβα συνεπεία εγκεφαλικής αιμορραγίας ο Ενρίκο Μπερλινγκουέρ (Enrico Berlinguer), ο τότε γενικός γραμματέας του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος.

Ο Μπερλινγκουέρ, ο οποίος είχε γεννηθεί στο Σάσαρι της Σαρδηνίας στις 25 Μαΐου 1922 και κατείχε τη θέση του γενικού γραμματέα του ΙΚΚ από το Μάρτιο του 1972, υπήρξε ο εισηγητής του όρου «ιστορικός συμβιβασμός».

Αντιμετωπίζοντας το μείζονος σημασίας πολιτικό δίλημμα «κυβέρνηση της Αριστεράς ή κυβέρνηση εθνικής σωτηρίας με την Αριστερά», ο «γκουρού του ευρωκομμουνισμού» προέκρινε τη λύση της συνεργασίας και της συνεννόησης, των τολμηρών συγκλίσεων και των υπερβάσεων.

Στο φύλλο των «Νέων» που είχε κυκλοφορήσει τη Δευτέρα 5 Ιουλίου 1982 υπήρχε ένα ενδιαφέρον δημοσίευμα αναφορικά με τον Ενρίκο Μπερλινγκουέρ.

«ΤΑ ΝΕΑ», 5.7.1982, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Επρόκειτο για μια συνομιλία του, γόνιμη και ειλικρινή, με έναν άλλον κορυφαίο της ιταλικής Αριστεράς, το διάσημο συγγραφέα και διανοούμενο Αλμπέρτο Μοράβια (1907-1990), που είχε δημοσιευτεί εν πρώτοις στην ιταλική λογοτεχνική επιθεώρηση «Νουόβι Αργκομέντι» (Nuovi Argomenti).

 Ο Αλμπέρτο Μοράβια

Από το δημοσίευμα αυτό προέρχονται οι ακόλουθες ερωταποκρίσεις:

Αλμπέρτο Μοράβια: Μετά τη ρήξη που είχατε με τη Σοβιετική Ένωση, Ενρίκο, σκέφτηκα ότι το Ιταλικό Κομμουνιστικό Κόμμα θα πήγαινε ίσως προς τα δεξιά, προς τη σοσιαλδημοκρατία. Ή πάλι, ότι μπορεί να πήγαινε και πιο αριστερά, σε μια επιβεβαίωση της «ορθοδοξίας». Στην πρώτη περίπτωση θα ικανοποιούνταν ίσως οι μάζες που δυσφορούν με τον «υπαρκτό σοσιαλισμό», ιδίως μετά την εμπειρία του ολοκληρωτισμού της δεκαετίας του ’30. Στη δεύτερη περίπτωση θα ικανοποιούνταν όλοι εκείνοι που είναι κατά των συμβιβασμών, στους οποίους μοιραία ήταν υποχρεωμένο να προχωρεί το ΙΚΚ, όσο είχε στη ράχη του τη συμμαχία με το σοβιετικό ΚΚ. Τελικά, πώς αντιμετωπίσατε αυτά τα διλήμματα;

Ενρίκο Μπερλινγκουέρ: Ξεκινάς, Αλμπέρτο, από ένα κριτήριο με το οποίο δεν συμφωνώ. Φαίνεται να πιστεύεις ότι, για να προσδιορίσουμε την πολιτική ενός κομμουνιστικού κόμματος, αν είναι δηλαδή επαναστατική ή λιγότερο επαναστατική, αν είναι αντικαπιταλιστική, αντιιμπεριαλιστική ή αντιαποικιακή, και σε ποιο βαθμό, το μέτρο, το κριτήριο, είναι ο τύπος των σχέσεων που διατηρεί το κόμμα αυτό με το ΚΚ της Σοβιετικής Ένωσης. Λοιπόν, αυτό δεν αληθεύει. Τουλάχιστον δεν ισχύει πια, τόσο στην πράξη όσο και από άποψη αρχών.

Από πρακτική άποψη, βάσει δηλαδή της ιστορικής εμπειρίας, διαπιστώνουμε, όπως ξέρεις, ότι υπάρχουν κομμουνιστικά κόμματα, όπως στη Γιουγκοσλαβία ή την Κίνα, που έχουν γραμμή τελείως ανεξάρτητη από την ΕΣΣΔ. Μια γραμμή που φτάνει ως τη σκληρή πολεμική και την πλήρη ρήξη. Κι όμως, κανένας δεν αμφισβητεί ότι τα κόμματα αυτά είναι κομμουνιστικά.

Αλλά ας έρθουμε στο δικό μας ΚΚ. Νομίζω ότι δεν είναι σωστό να μιλάμε για «ρήξη με την ΕΣΣΔ». Είναι βέβαια αλήθεια ότι στη διακήρυξή μας της 30ής Δεκεμβρίου 1981, ύστερα από τα δραματικά γεγονότα της Πολωνίας, διατυπώσαμε ορισμένες κριτικές εκτιμήσεις για τις κοινωνίες και τις χώρες όπου ο σοσιαλισμός διαμορφώνεται περιοριστικά πάνω στη βάση του σοβιετικού προτύπου. Τους τελευταίους μήνες, μάλιστα, αναπτύξαμε και την κριτική ανάλυση της όλης εξωτερικής πολιτικής του ΚΚΣΕ. Απ’ αυτό ξεπήδησε, άλλωστε, και μια πολεμική που εκδηλώνεται με αρκετή οξύτητα, και που συνεχίζεται.

Εντούτοις, όλα αυτά δεν σημαίνουν ότι μεταξύ των δύο κομμάτων υπήρξε ρήξη, ούτε ότι εμείς επιζητούμε κάτι τέτοιο. Εκείνο που ζητάμε εμείς είναι μια συζήτηση έντιμη και ειλικρινής, χωρίς επιφανειακές κρίσεις και συνοπτικές καταδίκες, χωρίς ιδεολογικούς αφορισμούς. Θέλουμε διάλογο χωρίς προκαταλήψεις, με βάση μόνο την ανάλυση των γεγονότων.

Το κριτήριο που έθεσες, λοιπόν, δεν ισχύει στην πράξη, αλλά, όπως είπα, δεν ισχύει από άποψη αρχών. Να πώς βλέπω τα πράγματα:

Στην πολιτική θεωρία όλο και περισσότερων κομμουνιστικών κομμάτων —ιδιαίτερα εκείνων που λειτουργούν έξω από τα πλαίσια του Συμφώνου της Βαρσοβίας— προωθείται η αρχή της «αυτονομίας». Με άλλα λόγια, δεν γίνεται πια δεκτό ότι η αφετηρία, η πυξίδα στον προσανατολισμό τους συνδέεται με τις σχέσεις (θετικές ή αρνητικές) που έχουν με το ΚΚΣΕ. Η θέση αυτή δεν είναι μόνο αποτέλεσμα πρακτικής εμπειρίας, αλλά και προϊόν ιστορικών γεγονότων και αποφάσεων, όπως προκύπτουν, λόγου χάρη, από σημαντικούς σταθμούς, που πέρασαν από την Κομιντέρν (1943), την Κομινφόρμ (1956), το 20ό Συνέδριο του ΚΚΣΕ (1956) ή τη Διάσκεψη όλων των ΚΚ της Ευρώπης στο Βερολίνο (1976).

Στη διάσκεψη, μάλιστα, εκείνη αναγνωρίστηκε ομόφωνα το δικαίωμα της αυτονομίας στις αποφάσεις κάθε κομμουνιστικού κόμματος, το δικαίωμα να ασκεί τη δική του κριτική και να έχει τη δική του «συνταγή» για την οικοδόμηση της σοσιαλιστικής κοινωνίας στο χώρο του. Είναι γεγονός ότι τις αρχές αυτές δεν τις ακολουθούν όλα τα ΚΚ με την ίδια προσήλωση. Εμείς θέλουμε να είμαστε ένα κόμμα με απόλυτη συνέπεια. Δεν τίθεται, λοιπόν, όπως βλέπεις, για μας θέμα «δρόμου προς τη σοσιαλδημοκρατία» ή «προς την επιβεβαίωση της ορθοδοξίας», γιατί δεν έχουμε το κριτήριο που ανέφερες.

Αλμπέρτο Μοράβια: Λέγεται ότι η «βάση» του κόμματός σας έχει παραμείνει σταλινική. Δεν φοβάσαι, Ενρίκο, μήπως όλοι αυτοί που την αποτελούν, ύστερα από τη στροφή που έγινε, τραπούν προς τα εξωκοινοβουλευτικά κόμματα και ομάδες;

Ενρίκο Μπερλινγκουέρ: Αυτό που εσύ ονομάζεις «σταλινική βάση», εγώ το βλέπω σαν «γερή βάση με σταθερή αντικαπιταλιστική συνείδηση». Τα στρατευμένα μέλη μας και οι δραστήριοι σύντροφοί μας έχουν αυτή τη συνείδηση, και είναι κάτι που δεν πρέπει να χαθεί. Οι πρόσφατες θέσεις μας δεν σημαίνουν ότι εγκαταλείπουμε το στόχο να υπερνικήσουμε τον καπιταλισμό. Ίσα ίσα, μπορούμε τώρα, με την εμπειρία που έχουμε, να δώσουμε στον αγώνα αυτόν πιο ώριμο περιεχόμενο. Έχουμε ξεπεράσει τη φάση της ρητορείας. Το κόμμα κάνει σημαντική προσπάθεια —και με αποτελέσματα θετικά— να αναλύσει και να ξεπεράσει την ύπαρξη «ζωνών διαφωνίας» στους κόλπους του, ιδίως σε ό,τι αφορά τις θέσεις μας σε διεθνή θέματα. Γίνονται στους κόλπους του κόμματός μας εντελώς ελεύθερες συζητήσεις, και σε βεβαιώ ότι δεν πρόκειται για αναμέτρηση σταλινικών και αντισταλινικών. Συζητάμε και χαράζουμε τον καινούργιο δρόμο που μας ανοίγεται.

Η πλειοψηφία των εργατών στην Ιταλία, όχι μόνο οι σύντροφοι στο κόμμα, γνωρίζουν καλά ότι, για να οικοδομηθεί ένας νέος σοσιαλισμός στη χώρα μας, και στην Ευρώπη, χρειάζεται δουλειά μέσω του ιταλικού ΚΚ, και μόνο αυτού. Όσο για τις εξωκοινοβουλευτικές ομάδες, αυτές δεν μπορούν να μεγαλώσουν περισσότερο — παρά μόνο όταν εμείς κάνουμε λάθη στην προάσπιση των συμφερόντων και των πόθων των λαϊκών και εργατικών μαζών.

Αλμπέρτο Μοράβια: Πες μου, Ενρίκο, δεν νομίζεις ότι το ΙΚΚ θα προσπαθήσει να αναστήσει τη φόρμουλα του «λαϊκού μετώπου»; Ή του λεγόμενου «ιστορικού συμβιβασμού»;

Ενρίκο Μπερλινγκουέρ: Όχι. Ούτε τη μια ούτε την άλλη. Και οι δύο αυτές φόρμουλες δεν θα προκαλούσαν τώρα παρά μόνο σύγχυση. Η ιδέα του «λαϊκού μετώπου» (δηλαδή, ουσιαστικά, μιας συνεργασίας του ΚΚ με το Σοσιαλιστικό Κόμμα) θα σήμαινε επιστροφή σε μια πολιτική που ακολουθήσαμε στο παρελθόν, και που έδωσε κάποιους καρπούς κατά διαστήματα (1936-37 και 1939-40), αλλά που σήμερα θα ήταν περιοριστική έναντι των πολύ ευρύτερων στόχων που έχουμε θέσει για το συναγερμό των μεγάλων λαϊκών δυνάμεων.

Όσο για τον «ιστορικό συμβιβασμό», πρέπει να πω ότι, παρόλο που τον διατυπώσαμε και τον διευκρινίσαμε με όσο γινόταν μεγαλύτερη προσοχή, έγινε αντικείμενο πολλών παρερμηνειών, και οι μεγάλες μάζες δεν κατάφεραν να τον συλλάβουν. Έφτασα, λοιπόν, στο συμπέρασμα ότι το πιο σωστό είναι να εγκαταλείψουμε αυτή τη φόρμουλα και να αναπτύξουμε καθαρά, με λόγια και με έργα, την ουσία των στόχων μας και της στρατηγικής μας για την ανανέωση του κράτους. Νομίζω ότι οι στόχοι που θέσαμε από το Νοέμβριο του 1980 —η δημοκρατική επιλογή, έναντι του συστήματος εξουσίας που καθιέρωσαν οι καταστροφικές κυβερνήσεις των Χριστιανοδημοκρατών— έδωσαν και στις ευρύτερες πολιτικές μας προτάσεις μεγαλύτερη σαφήνεια.

Αλμπέρτο Μοράβια: Βλέπω ότι το Ιταλικό Κομμουνιστικό Κόμμα σκέφτεται πολύ την εξέλιξή του. Γιατί, όμως, διάλεξε αυτή την ιστορική περίοδο για να πραγματοποιήσει τη στροφή του; Τι ήταν αυτό που σας κίνησε; Μήπως ο προσανατολισμός των μαζών, από τα τέλη του πολέμου μέχρι σήμερα, προς το κέντρο και το συντηρητισμό, και η απομάκρυνσή τους από τα άκρα; Ή μήπως η εξασθένηση της ΕΣΣΔ, που έχει μπλεχτεί τελευταία σ’ όλον τον κόσμο, με πολέμους, στρατιωτικές επιχειρήσεις και επεμβάσεις, όπως περίπου συνέβαινε με την Αμερική στην εποχή του Βιετνάμ; Ή τα γεγονότα της Πολωνίας; Ή μήπως η συνειδητοποίηση ότι ο υπαρκτός σοσιαλισμός δεν είναι παρά ένας σοσιαλισμός Τρίτου Κόσμου;

Ενρίκο Μπερλινγκουέρ: Εντελώς απλά, Αλμπέρτο, θα σου απαντήσω ότι κατά τη γνώμη μας στην Πολωνία, το καλοκαίρι του 1980, εμφανίζονταν οι δυνατότητες για ένα νέο δρόμο στην πολιτική και κοινωνική ζωή αυτής της χώρας. Πιστεύω ότι όλοι μας, άλλος λιγότερο άλλος περισσότερο, ελπίσαμε ότι θα άρχιζε, παρ’ όλη την ένταση και τις δυσκολίες, μια διαδικασία ανανέωσης και ανάπτυξης, που θα είχε θετικές συνέπειες και σε άλλες χώρες. Ο τραυματικός επίλογος που επιβλήθηκε στο πολωνικό εγχείρημα, με την επιβολή του στρατιωτικού νόμου στις 13 Δεκεμβρίου, ενός νόμου που ακόμα ισχύει και εμποδίζει κάθε διαδικασία ανανέωσης —άγνωστο για πόσον καιρό—, μας οδήγησε σε μια βαθύτερη και ευρύτερη θεώρηση των συνθηκών και των χαρακτηριστικών που έχουν διαμορφωθεί στις κοινωνίες των χωρών που απαρτίζουν το Σύμφωνο της Βαρσοβίας.

Υπάρχουν, βέβαια, μεταξύ τους πολλές διαφορές, δεν το αρνείται κανείς. Ταυτόχρονα, όμως, είναι εξίσου αναμφισβήτητο ότι σε όλες αυτές τις χώρες εκδηλώνονται στερεότυπα φαινόμενα όπως η στασιμότητα, η ακαμψία του πολιτικού μηχανισμού, τα προβλήματα στην οικονομική λειτουργία, τα σημάδια και οι κίνδυνοι της απομόνωσης, που πρέπει να τα εξετάσει κανείς και να τα αναλύσει στη συνολική τους σημασία.

Θα ήμασταν ανόητοι και αντιδραστικοί, αν αρνιόμασταν τις κατακτήσεις που έχουν γίνει στις χώρες αυτές, ή τις δυνατότητες που υπάρχουν. Πιστεύουμε, όμως, ότι τα στοιχεία αυτά λειτουργούν στην προκειμένη περίπτωση υπό πίεση. Είμαστε πεπεισμένοι ότι, για να ελευθερωθούν και να εκφραστούν έτσι ώστε να συμβάλουν στην ανάκτηση του δυναμισμού και της ικανότητας ανάπτυξης σε κάθε τομέα αυτών των κοινωνιών, είναι απαραίτητο να γίνουν μεταρρυθμίσεις τόσο στον οικονομικό όσο και στον πολιτικό τομέα.

Αλμπέρτο Μοράβια: Υπάρχει κάποιο πρότυπο που να το θεωρείς κατάλληλο για τη μελλοντική ανάπτυξη του σοσιαλισμού στη Δύση; Λόγου χάρη, το ιταλικό, το κινέζικο, το γιουγκοσλαβικό…

Ενρίκο Μπερλινγκουέρ: Η αίσθησή μου της ιστορίας και της πολιτικής, ακόμη και του μαρξισμού, είναι αίσθηση λαϊκή, δεν είναι ιερατική ή «ιδεολογική». Δεν μου αρέσει, λοιπόν, η έννοια «σχίσμα», όπως και η έννοια «μοντέλο». Είναι γεγονός ότι οι κομμουνιστές δανείζονται συχνά λέξεις από τη θεολογία. Μιλούν για σχίσματα, ορθοδοξίες, δόγματα, αιρετικούς, αφορισμούς κ.λπ. Οι όροι είναι βολικοί, αλλά εγώ τους θεωρώ ανάρμοστους.

Είμαι, όμως, και εναντίον του «μοντέλου», όπως λένε. Κατά τη γνώμη μου, Αλμπέρτο, τέτοια αριστοτελικά «αρχέτυπα», απόλυτα και αμετακίνητα, στην πολιτική δεν υπάρχουν. Η πολιτική είναι πρακτική. Είναι κίνηση, εξέλιξη, ανάπτυξη, αλλαγή. Είναι δημιουργία, ανανέωση, διαρκής μεταβολή των σχέσεων εξουσίας. Όποιος ξεκινάει έτοιμος ν’ ακολουθεί το ένα ή το άλλο πρότυπο στην πολιτική, είναι καταδικασμένος να κάνει τα πιο ασυγχώρητα λάθη, και να περάσει από τις πιο βαθιές απογοητεύσεις.