Γεώργιος Μιστριώτης: Οι αρχαίοι τραγικοί στη γλώσσα τους

Στις 10 Ιουνίου 1916 έφυγε από τη ζωή, σε ηλικία 76 ετών, ο Γεώργιος Μιστριώτης, διαπρεπής ελληνιστής και αρχαϊστής, ο οποίος έμεινε στην ιστορία ως ενθουσιώδης και αδιάλλακτος υπέρμαχος της καθαρεύουσας (του λεγόμενου καθαρεύοντος λόγου).

Ο γεννημένος στην Τρίπολη Μιστριώτης υπήρξε καθηγητής Ελληνικής Φιλολογίας στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, ενώ διετέλεσε, μεταξύ άλλων, πρύτανης του Πανεπιστημίου Αθηνών, αντιπρόεδρος της Εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας και της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας.

«ΕΛΕΥΘΕΡΟΝ ΒΗΜΑ», 10.3.1928, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Στο πλαίσιο του αγώνα του εναντίον των δημοτικιστών της εποχής του, ο Μιστριώτης υποστήριξε την καθαρεύουσα με όλες του τις δυνάμεις και με όλους τους τρόπους.

(Πηγή: history.arsakeio.gr)

Μια επιφυλλίδα του ακαδημαϊκού Ηλία Βενέζη, που είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Το Βήμα» την Τρίτη 6 Μαρτίου 1973, αναφέρεται στον Μιστριώτη, στις πάγιες απόψεις του για το γλωσσικό και για τη διδασκαλία των αρχαίων δραμάτων.

Ο Ηλίας Βενέζης

Από το πολύ ενδιαφέρον αυτό κείμενο, που τιτλοφορείται «Προϊστορία των Επιδαυρείων», προέρχονται τα κάτωθι:

[…]

Όσο κι αν φαίνεται απίστευτο, τα πρώτα βήματα προς την περιοχή του αρχαίου δράματος δεν ήταν απλώς για την αναβίωσή του. Ήταν για την επιστροφή των νεοελλήνων στην αρχαιότητα —  αυτήν που οραματίζονταν οι πατέρες μας, στον 19ον αιώνα, νομίζοντας ότι αυτός ήταν ο καλύτερος τρόπος για να βεβαιωθή η συνέχεια η αδιάσπαστη του ελληνισμού μέσα στους αιώνες των δεινών του και της ιστορίας του. Γι’ αυτό οι πρώτες παραστάσεις αρχαίου δράματος που επεχειρήθησαν, ακόμα και πριν από την Επανάσταση του ’21, ήταν στο αρχαίο κείμενο. Σώζονται π.χ. τα ιστορικά τέτοιων παραστάσεων στην περιώνυμη Ακαδημία των Κυδωνιών, επί Θεοφίλου Καΐρη. Μυστικά απ’ τους Τούρκους, σε μιαν ατμόσφαιρα τρόμου, όπως ήταν η προεπαναστατική ατμόσφαιρα, μπροστά σε απλοϊκούς ανθρώπους —γεμιτζήδες (σ.σ. θαλασσόλυκοι), και ψαράδες, και γεωργούς, και καλφάδες (σ.σ. μαθητευόμενοι τεχνίτες, παραγιοί)— που, φυσικά, δεν καταλάβαιναν τίποτα απ’ ό,τι άκουαν, οι σπουδαστές της Ακαδημίας των Κυδωνιών απάγγελναν τα χορικά των αρχαίων τραγικών και υποκρίνονταν τους ήρωες των Θηβών και των Μυκηνών, πιστεύοντας πως έτσι επέστρεφαν στις Θήβες και στις Μυκήνες.

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 6.3.1973, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Νόμιζα ότι αυτές οι παραστάσεις των Κυδωνιών ήταν οι μόνες γνωστές. Με έβγαλε από την πλάνη ο Μανόλης Τριανταφυλλίδης, πάντα άγρυπνη ψυχή, πάντα συμπαραστάτης και φίλος μας, όσο ζούσε, και δάσκαλός μας ανεκτίμητος.

— Ελάτε, μου τηλεφώνησε μια μέρα, να σας ενημερώσω για το παρελθόν, για το τι είχε κάμει ο Μιστριώτης για τη διδασκαλία των αρχαίων δραμάτων.

Αλήθεια, και μόνο το ότι υπήρξε μια «περίοδος Μιστριώτη» στην μετεπαναστατική ζωή της Ελλάδος, έπρεπε να μας κάμη, εμάς τους νεώτερους, να υποψιαζόμαστε πως θα είχε γίνει κι’ αυτό: προσπάθεια να παίζωνται στη γλώσσα τους οι αρχαίοι τραγικοί. Ο Μανόλης Τριανταφυλλίδης, σαν πήγα και τον βρήκα, άνοιξε έναν ογκώδη τόμο. Ήταν οι «ρητορικοί λόγοι» του Γεωργίου Μιστριώτη. Θεέ μου, πόσοι λόγοι! Και περί πόσων θεμάτων! Και με πόση σοφία! Λόγοι πανεπιστημιακοί, λόγοι πανηγυρικοί, λόγοι νεκρικοί, λόγοι περί διδασκαλίας των αρχαίων δραμάτων. Ήταν ακόμη και «λόγοι μη απαγγελθέντες»! Ο αείμνηστος είχε βγάλει στα 1903 έναν πρώτο τόμο, όλο με λόγους του, όταν του ήρθε η επιθυμία και για τον δεύτερο, και για τον τρίτο. Έγραψε στον πρόλογό του: «Επειδή καγώ παρετήρησα ότι ο πρώτος τόμος των Ρητορικών λόγων μου ανεγνώσθη υπό του ελληνικού έθνους, προστίθημι και δεύτερον, βραχύν μεν, αλλ’ οι την εμήν ηλικίαν διάγοντες δεν γιγνώσκουσιν οπότε λήγει η του βίου προθεσμία, και ενόμισα ότι μετά την λήξιν ηδύναντο να μείνωσιν ανέκδοτοι λόγοι ων τινές συνετάραξαν, και περιφανώς το έθνος ωφέλησαν…»

Μέσα, λοιπόν, στους άπειρους αυτούς όγκους των λόγων παρακολουθούμε και την πορεία της κίνησης για τη διδασκαλία των αρχαίων δραμάτων. Στο αρχαίο κείμενο φυσικά. Στην προκήρυξη προς τον ελληνικόν λαόν της Εταιρείας προς διδασκαλίαν αρχαίων δραμάτων (Πρόεδρος ο Γεώργιος Μιστριώτης, μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου ο Ιωάννης Καμπούρογλος) οι σκοποί του εγχειρήματος διαγράφονται καθαρά: «Όταν δ’ ο ελληνικός λαός μορφωθή κατά την διδασκαλίαν τοιούτων δραμάτων, οι μεν αγαθοί ποιηταί θέλουσι δικαίως τιμηθή…»

Και πιο κάτω: «Προτιθέμεθα, λοιπόν, κατά τους προσεχείς Ολυμπιακούς Αγώνας, να διδάξωμεν το αριστοτέχνημα τούτο» γράφει για την Αντιγόνη του Σοφοκλέους στην προκήρυξή της η Εταιρεία προς διδασκαλίαν αρχαίων δραμάτων. «Το αυτό δε θέλομεν πράττει και άλλοτε μεν, κατ’ εξοχήν δε κατά το έαρ, ότε φιλόμουσοι ξένοι εις την πατρίδα ημών συρρέουσι. Θέλουσι συρρεύσει πολλαπλάσιοι αν το τοιούτον θέατρον ευδοκιμήση […]».

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 6.3.1973, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Έτσι άρχισαν να διδάσκωνται η Αντιγόνη, η Ηλέκτρα, ο Οιδίπους Τύραννος. Τα πρόσωπα τα υπεδύοντο Αρσακειάδες, φοιτητές, «ευπαίδευτοι τρόφιμοι του Εθνικού Πανεπιστημίου». Οι παραστάσεις γίνονταν με την ευκαιρία των Ολυμπιακών Αγώνων και άλλων εορτών, και φαίνεται πως υπήρχε ένα κοινό που το ενθουσίαζαν. Η λογία Σωτηρία Αλιμπέρτη έγραφε στην Πλειάδα, μετά την παράσταση της Αντιγόνης, στα 1869: «Το πλήθος των θεατών συνέρρευσεν αθρόον και αυθόρμητον να ίδη αρχαίον ελληνικόν διάκοσμον, να ακούση φθόγγους αρχαίας ελληνικής μούσης, να ενωτισθή (σ.σ. αφουγκραστεί, ακούσει με προσοχή) αρχαίου μέλους […]».

Φαίνεται πως παραστάσεις των τραγωδιών γίνονταν και για σκοπούς εθνικούς και πολιτικούς. Σε μια τέτοια διδασκαλία του Οιδίποδος για τους Ρουμάνους, ο Μιστριώτης προσφωνεί τους θεατές έτσι: «Απόγονοι του Τραϊανού, ομαίμονες (σ.σ. ομοαίματοι) και ερίτιμοι (σ.σ. αξιοσέβαστοι, αξιότιμοι) φίλοι!»

Και μια άλλη, τέλος, παράσταση του Οιδίποδος, χορηγούντος του Γρηγορίου Μαρασλή, έγινε για τους Κυπρίους. Θα δήτε αδιάσπαστο και συνεχή τον καημό για την Ένωση: «Φιλοπάτριδες της μεγαλωνύμου Κύπρου πολίται και πολίτιδες, πεφιλημένα της πατρίδος τέκνα, η μήτηρ Ελλάς μετά στοργής περιπτύσσεται (σ.σ. αγκαλιάζει) υμάς» προσφωνούσε ο Μιστριώτης. […]

Και η Πλειάς, η εφημερίδα του καιρού, έγραφε: «Το θέατρον κατά την εσπέραν εκείνην (σ.σ. την υπέρ Κύπρου) περιεβάλλετο όλην την λαμπηδόνα (σ.σ. λάμψη, αίγλη) ήτις επαυγάζει (σ.σ. φωτίζει) τας καρδίας εν τη εκχειλίσει του πατριωτικού ιδεώδους. Και εκεί, εν τω Ναώ του εξευγενισμού της ανθρωπίνης ψυχής, ετελείτο λατρεία ιερά, η συνάπτουσα κοινάς εφέσεις (σ.σ. επιθυμίες) και πόθους διακαείς. Η συναδέλφωσις εις το κατακόρυφον εν τω βρίθοντι ελληνικού κόσμου θεάτρω. Και μυριόστομος αντήχησεν η φωνή: Ζήτω το Έθνος! Ζήτω η Ένωσις! Ζήτω η Εταιρεία!»

Πόσον οι καιροί επαναλαμβάνονται! Και για το πάθος του αρχαίου δράματος! Και για την Κύπρο!

Η κεντρική φωτογραφία του παρόντος άρθρου προέρχεται από το περιοδικό «Θέατρο» (δίμηνη θεατρική επιθεώρηση) του Κώστα Νίτσου (τεύχος 33, Μάης – Ιούνης 1973). Στη λεζάντα της φωτογραφίας του «Θεάτρου» διαβάζουμε τα εξής: Ο μανιακός «γλωσσαμύντορας» καθηγητής Γεώργιος Μιστρι­ώτης. Στους αγώνες του εναντίον της δημοτικής υπήρξε ταπεινός και χυδαίος. Πρωταγωνιστής, φυσικά, και στα «Ορεστειακά».