Μανόλης Τριανταφυλλίδης: Η παρακαταθήκη του για το ΑΠΘ και για την ελληνική γλώσσα

Στις 5 Ιουνίου 1925, όπως έχουμε αναφέρει και σε παλαιότερο σχετικό άρθρο μας, ψηφίστηκε από την τότε συντακτική συνέλευση, έπειτα από πολλές και μακρές συζητήσεις, ο ιδρυτικός νόμος του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (ν. 3341/14-6-25, δημοσιευθείς στο φύλλο Εφημερίδας της Κυβερνήσεως της 22ας Ιουνίου 1925).

Από τις πρώτες ημέρες της ψήφισής του ο ιδρυτικός νόμος πέρασε από πολλές περιπέτειες και δοκιμασίες, που συνεχίστηκαν αδιάκοπα στα πρώτα χρόνια της εφαρμογής του λόγω της πολιτικής αναταραχής εκείνης της εποχής. Ωστόσο, το πανεπιστήμιο ξεκίνησε να λειτουργεί από το 1926 με πρώτο πρόεδρο τον Γεώργιο Xατζηδάκι και κατόπιν τον Χρίστο Tσούντα.

Στον ιδρυτικό νόμο μεγαλύτερη βαρύτητα δινόταν στην ανάπτυξη των θεωρητικών επιστημών, κατεύθυνση που συμβάδιζε άλλωστε με τις αντιλήψεις της εποχής. Τον πρώτο χρόνο, και συγκεκριμένα το Νοέμβριο του 1926, λειτούργησε η Φιλοσοφική Σχολή, και ένας από τους πρώτους καθηγητές της (δεκαπέντε εν συνόλω) ήταν ο αείμνηστος Μανόλης Τριανταφυλλίδης.

Σύμφωνα με το Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών, παράρτημα της Φιλοσοφικής Σχολής του ΑΠΘ (ιδρυθέν βάσει της διαθήκης του Τριανταφυλλίδη), ο μεγάλος γλωσσολόγος ανέλαβε διδακτικά καθήκοντα στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης στις 4 Νοεμβρίου 1926 και άρχισε να διδάσκει στις 16 Νοεμβρίου. Παρέμεινε στην έδρα της Μεσαιωνικής και Νέας Ελληνικής Γλωσσολογίας του ΑΠΘ έως τις 18 Ιανουαρίου 1935, όταν υπέβαλε την παραίτησή του, προκειμένου να αφοσιωθεί στο τιτάνιο έργο της συγγραφής της περίφημης Γραμματικής του (το πόνημά του ολοκληρώθηκε και εκδόθηκε το 1941 από τον Οργανισμό Εκδόσεως Σχολικών Βιβλίων).

Ο Μανόλης Τριανταφυλλίδης, ένας από τους σπουδαιότερους συντελεστές της προώθησης των γλωσσικών και εκπαιδευτικών μεταρρυθμίσεων που πραγματοποιήθηκαν στη χώρα μας κατά το α’ μισό του 20ού αιώνα, απεβίωσε στην Αθήνα στις 20 Απριλίου 1959, σε ηλικία 76 ετών.

Λίγες ημέρες μετά το θάνατό του, ο Ζήσιμος Λορεντζάτος, επιφανής προσωπικότητα των νεοελληνικών γραμμάτων (ασχολήθηκε με την κριτική μελέτη, τη μετάφραση και την ποίηση), έγραφε για εκείνον (άρθρο υπό τον τίτλο «Ενός λεπτού σιγή…» στην εφημερίδα «Το Βήμα», Κυριακή 26 Απριλίου 1959):

Πέθανε την Δευτέρα στην Αθήνα ο Μανόλης Τριανταφυλλίδης.

Γεννημένος στην Αθήνα το 1883, ανήκε στην πλειάδα των ανθρώπων που ξεχωρίσανε γύρω από τη γενικώτερη πολιτική ή πολιτιστική προσπάθεια του 1910 με κέντρο τον Ελευθέριο Βενιζέλο — άσχετα με το πώς πρόκειται να τοποθετηθεί τελικά η προσπάθεια αυτή μέσα στη συνολική πορεία της νεώτερης Ελλάδας, ως ενός χώρου όπου δοκιμάζονται, με τις δύο έννοιες, ή πραγματοποιούνται οι αξίες, όσες αποτελούνε, για την κάθε χώρα, τρόπο ζωής, modus vivendi, δηλαδή —στο προκείμενο— νεοελληνικό πολιτισμό. Εκεί ανήκε ιστορικά.

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 26.4.1959, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Πέρα, όμως, από την κίνηση αυτή μέσα στην οποία εντάσσεται —μαζί με μια πλειάδα άλλων— και ο Μανόλης Τριανταφυλλίδης ως επιστήμονας ή ως άνθρωπος, το δικό του κοντάρι χτυπάει ένα στόχο […]. Ο στόχος αυτός δεν έχει εποχή και δεν ταυτίζεται με καμιά κίνηση πολιτική ή πολιτιστική — αν και παίζει ρόλο η στάση της πολιτείας. Ο στόχος αυτός ταυτίζεται με την Ελλάδα.

«Η γλώσσα μας συνεχίζει τη γλώσσα που στάθηκε εκφραστικό μέσο των αρχαίων Ελλήνων», γράφει στον πρόλογο της «Νεοελληνικής Γραμματικής» —Πρώτος Τόμος, Ιστορική Εισαγωγή, Αθήνα 1938—, «και, στη σημερινή της μορφή, μητρική γλώσσα των νέων Ελλήνων, θα γίνη, κατάλληλα καλλιεργημένη, άξιο όργανο ενός νεοελληνικού πολιτισμού». Ο στόχος αυτός ξεπερνάει τις εποχές ή τις φάσεις που διανύει η ανθρώπινη πολιτεία, όπως η παράδοση του χριστιανισμού ξεπερνάει τους διάφορους αυτοκράτορες, όσους ανεβαίνανε στο θρόνο του Βυζαντίου ή της Δύσης. Ο στόχος αυτός ξεπερνάει τον άνθρωπο στα ιστορικά και χρονολογικά του καθέκαστα. Η γλώσσα, όπως η ζωή —και ο θάνατος—, είναι δώρημα Θεού.

Ο Ζήσιμος Λορεντζάτος

Στηριγμένος στη γλώσσα ο Μανόλης Τριανταφυλλίδης στηρίχτηκε στην Ελλάδα. Και στο πρώτο αυτό μέρος παρουσιαστήκανε αμέσως μπροστά του —γι’ αυτό είμαι βέβαιος— οι σκιές των πατέρων, πρώτη του Σολωμού: Chiudi nella tua anima la Grecia (o altra cosa), ti sentirai fremer per entro ogni genere di grandezza, e sarai felice (σ.σ. «Κλείσε μέσα στην ψυχή σου την Ελλάδα [ή άλλη αξία] και θα αισθανθείς να πλημμυρίζει μέσα σου κάθε είδος μεγαλείου, και θα είσαι ευτυχισμένος»).

Και ο Μανόλης Τριανταφυλλίδης ευτύχησε.

Το δεύτερο μέρος είτανε πραχτικό.

Αφορούσε την εφαρμογή της αλήθειας, άσχετα από τις αμφισβητήσεις ή τις επιδιώξεις αντιπάλων και φίλων στη γλωσσολογική επιστήμη ή αλλού. Η αλήθεια διατυπωνότανε ως εξής: «στη σημερινή της μορφή, μητρική γλώσσα των νέων Ελλήνων». Αυτό δεν το αρνήθηκε κανένας — μήτε όσοι θολώνουνε τα νερά, μήτε —ίσως στα κατάβαθά τους— τα βούρλα ή και τα σκουλήκια της λάσπης.

Η πραχτική εφαρμογή της αλήθειας, να πώς κανονίστηκε, έγινε δηλαδή κανόνας, από τον Μανόλη Τριανταφυλλίδη: «Η ενιαία ελληνική παιδεία πρέπει να έχη ενιαία γλώσσα, και η μονογλωσσία του ελληνικού σχολείου έχει να προετοιμάση τη μονογλωσσία της ελληνικής κοινωνίας». Αυτή είτανε η πραχτική γενικότητα.

Τώρα οι λεπτομέρειες της γενικότητας — γύρω από τις οποίες βωλοδέρνουνε αλληλοδιάδοχα οι ελληνικές γενεές που στέλνουμε κάθε χρόνο τροφή στο Μινώταυρο: «Η γλώσσα όμως της παιδείας ως μέσα στο Πανεπιστήμιο δεν μπορεί να είναι διαφορετική γραμματικά από τη γλώσσα της Α’ του δημοτικού και γι’ αυτή δεν υπάρχει άλλη από τη δημοτική. Η δημοτική έχει πια επιβληθή στην κοινή συνείδηση ως πρώτη σχολική γλώσσα. Παιδικά βιβλία σε καθαρεύουσα δε διαβάζονται πια από τα σημερινά παιδιά, ούτε και από τους γονείς τους. Και δεν υπάρχει πολιτισμένο έθνος (και θα τολμούσε κανείς να προσθέσει: ή ομάδα ανθρώπινη μέσα στα δάση) που να διατηρεί δύο γραμματικές για τη γλώσσα της παιδείας του».

Αυτή είναι η θεωρία. Και η πράξη. Τα δύο μέρη. Το κοντάρι του Μανόλη Τριανταφυλλίδη και ο στόχος. Πάνω στον άξονα αυτόν θα κρίνουνται αδιάκοπα οι προσπάθειες των ελληνικών γενεών ή θα αποφασίζεται ανάλογα το μέτρο της προσφοράς τους στη δημιουργία νέου ελληνικού πολιτισμού.

Χωρίς να είναι, φυσικά, ο μόνος, ο άξονας αυτός πάντα θα δείχνει τα σημεία των καιρών.

Τη στιγμή τούτη βρισκόμαστε μακριά από το στόχο. Κανένας δεν ξέρει πόσο μακριά. Όπως και σε άλλα σοβαρά ζητήματα του βίου μας, μπορεί η σωτηρία να κρύβεται κοντά κάπου — κοντύτερα από τις προβλέψεις των ανθρώπων. Τα ζητήματα τούτα δεν είναι άσχετα με τον Μανόλη Τριανταφυλλίδη. Σήμερα που ο τόπος αυτός —μαζί με άλλους τόπους σε όλη τη γη— ακολουθάει ένα δρόμο που κανένας δεν ξέρει πού πρόκειται να τον οδηγήση και καθένας κοιτάζει απορημένος τριγύρω όσους, καθώς το θέλει η πλατωνική παράδοση, «άνευ σωφροσύνης και δικαιοσύνης λιμένων και νεωρίων και τειχών και φόρων και τοιούτων φλυαριών εμπεπλήκασι την πόλιν»* (Γοργίας 519), αξίζει να σταματάμε (έστω με ένα σημείωμα εφημερίδας ή όση ώρα χρειάζεται ώσπου να κάνουμε το σταυρό μας) μπροστά στους νεκρούς που δεν «αμαρτήσανε», δηλαδή χτυπήσανε με το κοντάρι τους απάνω στο στόχο.

Μέσα στην καρδιά της αττικής άνοιξης ο Μανόλης Τριανταφυλλίδης κατέβηκε —άξιος— μέσα στη γη των πατέρων του και από προχτές κοιμάται τον ύπνο του Χριστού. Όσο μακριά και να ψάξουνε, γνωστοί και φίλοι, μέσα στις πιο απίθανες πτυχές της ζωής του, ο άνθρωπος είτανε άμεμπτος.

Αιωνία η μνήμη του.

* «Xωρίς σωφροσύνη καί δικαιοσύνη γέμισαν τo κράτος λιμένας, ναυστάθμους, φρούρια, φόρους και τέτοιου είδους μωρολογήματα».