Ο αγαπητός μου Νάσος Τζάρτζανος μού έφερε το βιβλίο του πατέρα του: «Νεοελληνική Σύνταξις της Κοινής Δημοτικής». Δεύτερος τόμος. Εντελώς πρόσφατη έκδοση του Οργανισμού Εκδόσεως Σχολικών Βιβλίων. Καθώς είναι γνωστό, ο πρώτος τόμος του αειμνήστου δασκάλου είχε εκδοθεί εδώ και χρόνια, το 1946. Λίγες μέρες μετά την έκδοση ο Αχιλλ. Τζάρτζανος έκλεισε τα μάτια. Από τότε ακούω το γιο του να αγωνίζεται για να επιτύχει την έκδοση του δεύτερου τόμου, για να ολοκληρωθεί έτσι το έργο της ζωής ενός ανθρώπου. Χρειάστηκε να περάσουν έξη χρόνια — κι’ ας ήταν ομόφωνη η γνώμη πως επρόκειτο για έργο μνημειώδες, για μια κατάκτηση σπουδαία στην περιοχή της γλώσσας του ελληνικού λαού. Χρειάστηκε να περάσουν έξη χρόνια για να φτάσουμε επιτέλους στο δεύτερο τόμο. Ας μείνει κι’ αυτό ως χαρακτηριστικό του πνεύματος που μας χαρακτηρίζει.


Με τη συμπλήρωση αυτού του έργου, τώρα, θέλουμε, αναθυμούμενοι το γέροντα συγγραφέα του, να πούμε το σέβας που μας εμπνέει το παράδειγμα το δικό του και των προγόνων μας της γενιάς του, που ένας-ένας μάς φεύγουν. Δεν έχω καμιά αρμοδιότητα να μιλήσω για την επιστημονική αξία του έργου του Αχιλλ. Τζάρτζανου. Αλλά σαν ένας από την ταλαίπωρη και μικρή αυτή λεγεώνα που λέγεται Έλληνες συγγραφείς και που έχουν σ’ όλη τους τη ζωή να αγωνίζονται για να υποτάξουν ένα όργανο γλωσσικό τόσο ρευστό ακόμα και τόσο απειθάρχητο, πόσο ξέρω τι πολύτιμα μάς ήταν η Γραμματική και το Συντακτικό της Δημοτικής! Και πόσα χρωστούμε στους αφοσιωμένους ανθρώπους που ανάλαβαν, κάνοντάς το έργο ζωής, να μας δώσουν τη βοήθεια που χρειαζόμαστε! Οι λίγοι βέβαια το ξέρουν, αλλά θα πρέπει να το μάθουν και οι πολλοί: Ξέρουν άραγες οι πολλοί από πότε άρχισε, πώς άρχισε και πότε τελείωσε αυτή η ογκώδης εργασία της μελέτης για να αποκτήσει το Συντακτικό της η γλώσσα του Έθνους; Ο Αχιλλ. Τζάρτζανος δεν ανήκε στη χορεία των πρώτων αγωνιστών της δημοτικής. Άρχισε να πείθεται σιγά-σιγά. Και τότε έκαμε την ομολογία του: «Είμαι κ’ εγώ από κείνους που εύχονται και θεωρούν συμφέρον εθνικό, κοινωνικό, οικονομικό, και προ πάντων συμφέρον εκπαιδευτικό, να λείψει όσον το δυνατόν γρηγορώτερο απ’ τη μέση η καθαρεύουσα, που δημιουργεί μια τόσο έντονη διγλωσσία, και να επικρατήσει μια γλώσσα σε όλα, νόμους, διατάγματα, επιστημονικές πραγματείες, τύπο κ.λπ., και μια γλώσσα να μαθαίνουν και να διδάσκωνται τα παιδιά μας απ’ την πρώτη του δημοτικού σχολείου τάξι έως την ανωτάτη τάξι του γυμνασίου, και στα Πανεπιστήμιά μας ακόμη και σ’ όλες τις ανώτερες σχολές».


Όταν αυτό έγινε πίστη, ο χρηστός, ο ακέραιος Τζάρτζανος δε δίστασε να αφιερώσει τη ζωή πια όλη που του έμενε σ’ αυτό που πίστεψε χρέος του. Να δώσει στο έθνος του το συντακτικό της γλώσσας του. Κανένας πριν από κείνον δεν το είχε τολμήσει το γιγάντιο έργο. Ο Ψυχάρης είχε πει: «Δεν το μπορώ. Δε μου φτάνει όλη η ζωή που έχω για να το καταπιαστώ». Ο Τζάρτζανος δε δίστασε. Και σε ποια ώρα το αποφασίζει; Όταν πια καταλάβαινε η ζωή να του φεύγει κάτω από τα πόδια του, από μέρα σε μέρα να είναι φόβος να τη χάσει. Στα 1925 —σημειώνουν οι βιογράφοι του— η υγεία του είχε κλονιστεί βαριά. Ήταν φυματικός. Έφυγε στην Ελβετία κι’ έμεινε στο Νταβός τρία χρόνια. Εκεί μελετά τα κείμενα της δημοτικής, τα προβλήματα της γλώσσας, εκεί αποφασίζει να την υπηρετήσει ως το τέλος. Γιατί να μη σκεφτεί τότε να αποτραβηχτεί πια, να κοιτάξει τον εαυτό του μόνο; Ήταν ήδη πενηντατριώ χρονώ, είχε δημιουργήσει οικογένεια, είχε διαπρέψει ως εκπαιδευτικός στις ανώτερες σφαίρες της παιδείας. Τι πίστη και τι αρετή και τι πάθος σιωπηλό χρειάζεται για να αποφασίζεις έργα τόσου μόχθου σε τέτοια ώρα της ζωής, τριγυρισμένος απ’ την ατμόσφαιρα του θανάτου; Όταν μάλιστα πρόκειται για έργα που δεν περιμένουν άμεση την κοινή κατάφαση — απόδειξη το πόσα χρόνια χρειάστηκε το Κράτος για να «ενδώσει» εκδίδοντας το Συντακτικό της ελληνικής γλώσσας!


Καθώς τον θυμούμαι τώρα, το λίγο που τον γνώρισα, αυτόν τον πανύψηλο, ισχνό, σεμνό, λιγομίλητο γέροντα, στα τελευταία χρόνια του, καταλαβαίνω καλύτερα πόσο, αλήθεια, το αυθεντικό πάθος, η φωτιά που καίει, ο δαίμονας ο ανένδοτος είναι ξένος προς την κραυγή. Ναι. Άνθρωποι σαν τον Αχιλλέα Τζάρτζανο, σαν τους ομοίους του, αυτοί είναι οι οικοδόμοι, αυτοί είναι οι προπάτορες, αυτοί είναι η αυθεντική Ελλάδα. Αυτοί συνθέτουν, σε κάθε γενιά, τούτη εδώ την πατρίδα, τη διάρκειά της. Τον θυμούμαι, τον γέροντα, να έρχεται στο Γραφείο που εργάζομαι, να χαμογελά μ’ εκείνη την απέραντη γλυκύτητα και ηρεμία που είχε, να λέει ένα λόγο, μια σκέψη, μια γλωσσική παρατήρηση, να ρωτά να μάθει κάτι, κ’ ύστερα, χαμογελώντας πάντα, να χαιρετά και να φεύγει σαν σκιά. Ελάχιστοι άνθρωποι έχουν το προνόμιο, περνώντας από μπροστά σας, ν’ αφήνουν πίσω τους έναν αγέρα δικό τους, καταδικό τους, μονάχα με το να περάσουν. Ο Τζάρτζανος ήταν απ’ αυτούς τους ανθρώπους, τους ελάχιστους. Σαν έφευγε άφηνε πίσω του την κατάνυξη. Κάτι σαν αγιωσύνη. Φαντάζομαι σ’ αυτό θα ταίριαζε πολύ με τον Παπαδιαμάντη. Ο Σικελιανός, φύση τόσο αντίθετη, ουσία τόσο εκρηκτική και στο βάθος τόσο γνήσια θρησκευτική, είχε δίκιο κρίνοντας τον Αχιλλέα Τζάρτζανο: «Τέτοιο αισθητήριο», έλεγε για το γλωσσικό αισθητήριο του δάσκαλου, «δεν μπορεί να τόχει παρά ένας άγιος πούναι σύγχρονα και καλλιτέχνης». Ακριβώς αυτό πούταν ο Τζάρτζανος. Αληθινός μπροστά στο έργο του ασκητής, ζώντας διαρκώς σεμνότατα κι’ αθώρητα, γονατιστός σχεδόν, στο τελευταίο περιθώριο της μεγάλης προσπάθειάς του.


Αυτός ήταν ο άνθρωπος που θυμόμαστε σήμερα με την ολοκλήρωση του έργου του.

*Κείμενο του Ηλία Βενέζη για τον Αχιλλέα Τζάρτζανο, δημοσιευμένο στην εφημερίδα «Το Βήμα» την Τρίτη 17 Νοεμβρίου 1953. Το «φιλολογικό σημείωμα» του Βενέζη έφερε τον τίτλο «Έργο μιας ζωής».


«ΤΟ ΒΗΜΑ», 17.11.1953, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Ο εκ Τυρνάβου ορμώμενος Αχιλλέας Τζάρτζανος (1873-1946), φιλόλογος και γλωσσολόγος με σπουδαίο συγγραφικό έργο, υπήρξε ένας λαμπρός εκπαιδευτικός και μια εξέχουσα πνευματική προσωπικότητα.


Ο Αχιλλέας Τζάρτζανος

Ο λογοτέχνης και ακαδημαϊκός Ηλίας Βενέζης γεννήθηκε στο Αϊβαλί (Κυδωνίες) της Μικράς Ασίας στις 4 Μαρτίου 1904 και απεβίωσε στην Αθήνα στις 3 Αυγούστου 1973.


Ο Βενέζης (λογοτεχνικό ψευδώνυμο του Ηλία Μέλλου) τιμήθηκε με το Α’ Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνίας και τον Έπαινο της Ακαδημίας Αθηνών.

Ειδήσεις Σήμερα: