Ιδιοφυΐα που αλλάζει τον κόσμο ή ένας πανίσχυρος επιχειρηματίας που ξέρει να επιβάλλει τη δική του αφήγηση; Για τον Έλον Μασκ έχουν ειπωθεί τα πάντα — όμως σχεδόν πάντα η συζήτηση μένει στο ίδιο σημείο: στο πρόσωπό του.

Στο βιβλίο «Muskism: A Guide for the Perplexed», που κυκλοφόρησε το 2026 από την Allen Lane, ο Κουίν Σλομποντιάν και ο Μπεν Τάρνοφ επιχειρούν να μετατοπίσουν αυτή τη συζήτηση. Το πραγματικό ερώτημα, λένε, δεν είναι ποιος είναι ο Μασκ, αλλά τι εκφράζει.

Τι είναι ο «Μασκισμός»

Η απάντηση που δίνουν συνοψίζεται σε έναν όρο: «Μασκισμός». Μια έννοια που θυμίζει σκόπιμα τον Φορντισμό, το οικονομικό μοντέλο που καθόρισε τον 20ό αιώνα, συνδέοντας τη μαζική παραγωγή με τη μαζική κατανάλωση. Αν εκείνο αποτέλεσε το «λειτουργικό σύστημα» της προηγούμενης εποχής, οι συγγραφείς υποστηρίζουν ότι σήμερα αυτόν τον ρόλο αρχίζει να αναλαμβάνει ο Μασκισμός.

REUTERS/Dado Ruvic/Illustration/File Photo/File Photo

Η υπόσχεση της «τεχνολογικής κυριαρχίας»

Πρόκειται για ένα νέο είδος εκσυγχρονισμού — αλλά χωρίς τη φιλοδοξία της ευρείας ευημερίας. Αντίθετα, βασίζεται στην ιδέα ότι σε έναν ασταθή κόσμο, κράτη και πολίτες μπορούν να γίνουν πιο αυτάρκη μέσω της τεχνολογίας. Στην πράξη, όμως, αυτή η υπόσχεση μετατρέπεται σε κάτι διαφορετικό: μια όλο και μεγαλύτερη εξάρτηση από τις υποδομές και τα δίκτυα του Έλον Μασκ.

Η λογική είναι απλή αλλά ισχυρή: όσο πιο αβέβαιος γίνεται ο κόσμος —γεωπολιτικά, ενεργειακά, τεχνολογικά— τόσο μεγαλύτερη αξία αποκτούν τα συστήματα που υπόσχονται σταθερότητα και έλεγχο. Δορυφορικά δίκτυα, ιδιωτικές ενεργειακές λύσεις, ψηφιακές πλατφόρμες επικοινωνίας παρουσιάζονται ως εργαλεία «αυτονομίας». Ωστόσο, αυτή η αυτονομία δεν είναι ουδέτερη. Δεν προκύπτει από συλλογικές δομές ή δημόσιες επενδύσεις, αλλά από την ένταξη σε ιδιωτικά, κεντρικά ελεγχόμενα δίκτυα.

Έτσι, το κράτος δεν αποδεσμεύεται — απλώς μετατοπίζει την εξάρτησή του. Αντί να στηρίζεται αποκλειστικά σε δημόσιους μηχανισμούς, αρχίζει να εξαρτάται από ιδιωτικές υποδομές που δεν ελέγχει πλήρως. Το ίδιο συμβαίνει και σε ατομικό επίπεδο: ο πολίτης που επιλέγει «έξυπνες» τεχνολογικές λύσεις αποκτά περισσότερες δυνατότητες, αλλά ταυτόχρονα εντάσσεται σε ένα σύστημα όπου οι όροι χρήσης, τα δεδομένα και οι επιλογές του καθορίζονται αλλού.

Με αυτόν τον τρόπο, η έννοια της κυριαρχίας επαναπροσδιορίζεται. Δεν σημαίνει πια ανεξαρτησία με την παραδοσιακή έννοια, αλλά πρόσβαση σε ισχυρά δίκτυα. Και αυτή η πρόσβαση έχει πάντα έναν διαχειριστή. Αυτό ακριβώς είναι, σύμφωνα με το βιβλίο, το κεντρικό παράδοξο του «Μασκισμού»: υπόσχεται περισσότερη ελευθερία, αλλά λειτουργεί μέσα από μηχανισμούς που συγκεντρώνουν ακόμη μεγαλύτερο έλεγχο.

REUTERS/Hamad I Mohammed

Μια αυτοκρατορία που δημιουργεί εξάρτηση

Αυτό γίνεται πιο σαφές όταν δει κανείς το εύρος και τον τρόπο λειτουργίας της επιρροής του Έλον Μασκ. Δεν πρόκειται απλώς για διαφορετικές εταιρείες σε διαφορετικούς κλάδους, αλλά για ένα πλέγμα υποδομών που σταδιακά συνδέονται μεταξύ τους και δημιουργούν ένα οικοσύστημα από το οποίο είναι δύσκολο να αποσυνδεθεί κανείς.

Η SpaceX, για παράδειγμα, δεν είναι απλώς μια ιδιωτική διαστημική εταιρεία. Έχει καταστεί κρίσιμος συνεργάτης του αμερικανικού κράτους, καλύπτοντας το μεγαλύτερο μέρος των εκτοξεύσεων σε τροχιά και παρέχοντας υπηρεσίες που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν αποκλειστικά δημόσιες. Αυτό σημαίνει ότι η κρατική λειτουργία —από την άμυνα μέχρι τις επικοινωνίες— αρχίζει να εξαρτάται από μια ιδιωτική υποδομή.

Την ίδια στιγμή, η Tesla δεν πουλά απλώς αυτοκίνητα. Πουλά μια ολόκληρη εμπειρία «ενεργειακής αυτονομίας»: από τα ηλεκτρικά οχήματα μέχρι τις μπαταρίες και τα δίκτυα φόρτισης. Ωστόσο, αυτή η αυτονομία έχει όρια. Οι χρήστες εντάσσονται σε ένα κλειστό οικοσύστημα, όπου το λογισμικό, οι υπηρεσίες και οι αναβαθμίσεις ελέγχονται κεντρικά. Η ανεξαρτησία, δηλαδή, προϋποθέτει ταυτόχρονα μια μορφή δέσμευσης.

Αντίστοιχα, το X και το Grok παρουσιάστηκαν ως εργαλεία απελευθέρωσης της δημόσιας συζήτησης — ως μια νέα «ψηφιακή πλατεία» χωρίς περιορισμούς. Στην πράξη, όμως, σύμφωνα με την ανάλυση των συγγραφέων, η δυναμική αυτή μετατοπίζεται: οι πλατφόρμες δεν λειτουργούν ως ουδέτεροι χώροι, αλλά ως μέσα ενίσχυσης της προσωπικής επιρροής του ίδιου, τόσο σε επίπεδο λόγου όσο και πολιτικής κατεύθυνσης.

Έτσι, το κοινό νήμα που διαπερνά όλες αυτές τις δραστηριότητες δεν είναι μόνο η καινοτομία, αλλά η συγκέντρωση ελέγχου. Κάθε τομέας —διάστημα, ενέργεια, μετακίνηση, ενημέρωση— ενσωματώνεται σε ένα σύστημα όπου η πρόσβαση, η λειτουργία και οι κανόνες ορίζονται από τον ίδιο πυρήνα. Και αυτό ακριβώς είναι που, σύμφωνα με το βιβλίο, μετατρέπει την υπόσχεση της ανεξαρτησίας σε μια νέα μορφή εξάρτησης.

REUTERS/Maja Smiejkowska/File Photo

Όταν το κράτος γίνεται… «κώδικας»

Ιδιαίτερα αποκαλυπτική είναι η αναφορά στη συμμετοχή του Έλον Μασκ στο λεγόμενο «τμήμα κυβερνητικής αποδοτικότητας» (DOGE), όπου για ένα διάστημα λειτούργησε ως «ειδικός κυβερνητικός υπάλληλος». Εκεί, σύμφωνα με την ανάλυση των συγγραφέων, αποτυπώνεται με τον πιο καθαρό τρόπο η βασική του κοσμοθεωρία: η ιδέα ότι ένα κράτος μπορεί να αντιμετωπιστεί σαν ένα τεχνικό σύστημα, ένα σύνολο διαδικασιών που απλώς χρειάζονται βελτιστοποίηση — σαν κώδικας που έχει σφάλματα και πρέπει να «διορθωθεί».

Σε αυτό το πλαίσιο, η διακυβέρνηση μεταφράζεται σε κάτι σχεδόν μηχανικό: εντοπισμός «bugs», αφαίρεση περιττών λειτουργιών, επιτάχυνση διαδικασιών. Οι δημόσιες υπηρεσίες αντιμετωπίζονται ως modules που μπορούν να επανασχεδιαστούν, να συγχωνευθούν ή να καταργηθούν, ενώ οι πολιτικές αποφάσεις παρουσιάζονται σαν τεχνικά ζητήματα που έχουν «σωστές» και «λάθος» λύσεις.

Ωστόσο, το βιβλίο επιμένει ότι αυτή η προσέγγιση σκοντάφτει πάνω στην ίδια τη φύση του κράτους. Ένα κράτος δεν είναι ουδέτερος μηχανισμός· είναι ένα πλέγμα θεσμών, κοινωνικών ισορροπιών και αντικρουόμενων συμφερόντων, που δεν μπορούν να συμπυκνωθούν σε γραμμές κώδικα. Οι αποφάσεις του δεν είναι απλώς θέμα αποτελεσματικότητας, αλλά και αξιών.

Εδώ ακριβώς αναδεικνύεται και η πιο ανησυχητική διάσταση της ρητορικής του Έλον Μασκ. Όπως επισημαίνουν οι συγγραφείς, συχνά χρησιμοποιεί όρους από τον κόσμο της πληροφορικής για να περιγράψει την κοινωνία: η ενσυναίσθηση γίνεται «exploit», η κοινωνία «διεφθαρμένος κώδικας», η ανεκτικότητα «bug» που πρέπει να διορθωθεί. Μέσα σε αυτό το σχήμα, άνθρωποι, ιδέες και θεσμοί μετατρέπονται σε αφηρημένες μεταβλητές — κάτι που μπορεί να «διαγραφεί», να «αντικατασταθεί» ή να «βελτιστοποιηθεί».

Το πρόβλημα, όμως, δεν είναι απλώς γλωσσικό. Αυτή η οπτική ανοίγει τον δρόμο για μια πολιτική χωρίς πολιτική: μια διακυβέρνηση που παρουσιάζεται ως τεχνική αναγκαιότητα, απογυμνωμένη από κοινωνικές και ηθικές συνέπειες. Και εκεί βρίσκεται η βασική ένσταση του βιβλίου: όταν το κράτος αντιμετωπίζεται σαν λογισμικό, οι πολίτες κινδυνεύουν να αντιμετωπιστούν σαν δεδομένα — και αυτό αλλάζει ριζικά το πώς αντιλαμβανόμαστε τη δημοκρατία.

REUTERS/Nathan Howard TPX IMAGES OF THE DAY

Οι ρίζες της σκέψης του

Το βιβλίο επιστρέφει στο παρελθόν για να εξηγήσει από πού προέρχεται αυτός ο τρόπος σκέψης. Κεντρική φιγούρα είναι ο παππούς του Έλον Μασκ, ο Τζόσουα Χάλντεμαν — ένας Καναδός που είχε ασπαστεί τις ιδέες της Τεχνοκρατίας, ενός κινήματος που πίστευε ότι η κοινωνία πρέπει να διοικείται από μηχανικούς και ειδικούς, όχι από πολιτικούς. Το 1950 μετακόμισε στη Νότια Αφρική του απαρτχάιντ, ένα περιβάλλον όπου η έννοια της «τάξης» και του αυστηρού διαχωρισμού ήταν όχι μόνο αποδεκτή αλλά και θεσμικά κατοχυρωμένη.

Οι συγγραφείς βλέπουν σε αυτή τη διαδρομή κάτι περισσότερο από μια οικογενειακή λεπτομέρεια. Υποστηρίζουν ότι εκεί διαμορφώνεται ένα ιδεολογικό υπόβαθρο που συνδυάζει την πίστη στην τεχνολογία ως εργαλείο διακυβέρνησης με μια βαθιά «οχυρωμένη» αντίληψη για τον κόσμο: η κοινωνία δεν είναι ένα πεδίο συνεργασίας, αλλά ένας χώρος που πρέπει να ελέγχεται, να προστατεύεται και —αν χρειαστεί— να αποκλείει.

Αυτή η λογική, όπως την περιγράφουν, μεταφέρεται και στην επόμενη γενιά. Τα χρόνια του Έλον Μασκ στην Πρετόρια δεν παρουσιάζονται απλώς ως ένα βιογραφικό στοιχείο, αλλά ως ένα περιβάλλον που ενίσχυσε συγκεκριμένες αντιλήψεις: την πεποίθηση ότι τα προβλήματα λύνονται με μηχανική ακρίβεια, τη δυσπιστία απέναντι στους θεσμούς και την ιδέα ότι η επιβίωση —ατομική ή συλλογική— απαιτεί ισχυρά, «κλειστά» συστήματα.

Έτσι, η τεχνοκρατία δεν εμφανίζεται απλώς ως προτίμηση για την καινοτομία, αλλά ως τρόπος οργάνωσης της εξουσίας. Και η «οχύρωση» δεν αφορά μόνο φυσικά σύνορα, αλλά και ψηφιακά οικοσυστήματα, οικονομικές δομές και κοινωνικά δίκτυα που λειτουργούν με όρους ελέγχου και πρόσβασης.

Με αυτόν τον τρόπο, το βιβλίο επιχειρεί να δείξει ότι ο «Μασκισμός» δεν είναι μια τυχαία εξέλιξη ούτε αποκλειστικά προϊόν της εποχής μας. Είναι το αποτέλεσμα μιας βαθύτερης συνέχειας ιδεών — όπου η τεχνολογία, η εξουσία και η έννοια της ασφάλειας μπλέκονται σε ένα ενιαίο, συχνά αποκλειστικό, μοντέλο για το πώς πρέπει να λειτουργεί η κοινωνία.

REUTERS/Gabriel V. Cardenas

Μπορεί να υπάρξει χωρίς τον Μασκ;

Το τελικό ερώτημα είναι αν ο Μασκισμός θα επιβιώσει χωρίς τον ίδιο τον Έλον Μασκ. Όπως ο Φορντισμός ξεπέρασε τον Χένρι Φορντ, έτσι και αυτό το μοντέλο ίσως συνεχίσει να υπάρχει μέσα από τη στενή σχέση κράτους και τεχνολογίας και την αυξανόμενη χρήση αλγορίθμων στη διακυβέρνηση.

Ακόμη κι αν κάποιος έχει κουραστεί από τον Έλον Μασκ ως πρόσωπο, η ανάλυση παραμένει επίκαιρη. Γιατί δείχνει κάτι βαθύτερο: πώς φτάσαμε σε μια εποχή όπου τεράστια ισχύς συγκεντρώνεται στα χέρια ενός μόνο ανθρώπου — και γιατί αυτό το μοντέλο είναι πιθανό να επηρεάσει το μέλλον, ακόμη κι όταν εκείνος δεν θα βρίσκεται πια στο προσκήνιο.

*Mε πληροφορίες από: The Guardian 

Ειδήσεις Σήμερα: