Πώς αισθάνεται ένας αδέσποτος σκύλος; Η επιστήμη δίνει μια πιο σύνθετη απάντηση

Κάθε αδέσποτος σκύλος είναι διαφορετικός από κάποιον άλλον, καθώς προσαρμόζουν τη συμπεριφορά τους ανάλογα με το περιβάλλον στο οποίο ζουν.

«Είναι εύκολο να γίνουμε μελό και να μιλήσουμε για μοναξιά, θλίψη και εγκατάλειψη. Η πραγματική φωνή των αδέσποτων σκύλων, όμως, βρίσκεται πίσω από τη συμπεριφορά, τη φυσιολογία και τα επιστημονικά δεδομένα», μας εισαγάγει στην ουσία του θέματος, ο εκπαιδευτής σκύλων, Ηλίας Λαδάς.

Όταν βλέπουμε έναν αδέσποτο σκύλο να περπατά μόνος στον δρόμο, περιγράφει ο εκπαιδευτής, είναι σχεδόν αναπόφευκτο να αναρωτηθούμε: «Πώς άραγε αισθάνεται;». Είναι εύκολο να του αποδώσουμε ανθρώπινες σκέψεις. Να φανταστούμε ότι νιώθει εγκαταλελειμμένος, απελπισμένος ή ότι περιμένει κάποιον να τον σώσει. Αυτή η σκέψη μπορεί να μας συγκινήσει, αλλά δεν αποτελεί, όμως, απαραίτητα ακριβή περιγραφή της εσωτερικής εμπειρίας του ζώου.

Για έναν αδέσποτο σκύλο ο άνθρωπος μπορεί να σημαίνει τροφή, χάδι και ασφάλεια. Μπορεί, όμως, να σημαίνει εκδίωξη, φόβο ή βία

Ένας σκύλος που ζει στον δρόμο πρέπει καθημερινά να διαχειρίζεται ένα περιβάλλον με περιορισμένη προβλεψιμότητα και έλεγχο

Η επιστήμη, αναφέρει ο κύριος Λαδάς, δεν μπορεί να μας πει ακριβώς τι «σκέφτεται» ένας αδέσποτος σκύλος. Μπορεί, ωστόσο, να μελετήσει τη συμπεριφορά του, τη φυσιολογία του στρες, την κατάσταση της υγείας του, τις κοινωνικές του σχέσεις. Αλλά και τον τρόπο με τον οποίο προσαρμόζεται στο περιβάλλον. Και μέσα από αυτά τα δεδομένα, μπορούμε πράγματι να γίνουμε η φωνή του, όχι απαραίτητα μιλώντας εκ μέρους του, αλλά κατανοώντας καλύτερα τη ζωή του.

Αδέσποτος σκύλος: Η ζωή του στον δρόμο είναι κυρίως μια ζωή αβεβαιότητας

Η πρώτη εικόνα που συνδέουμε συνήθως με έναν αδέσποτο σκύλο είναι η πείνα. Η περιορισμένη πρόσβαση σε τροφή και νερό αποτελεί ασφαλώς σοβαρό κίνδυνο. Η ευζωία του, όμως, δεν εξαρτάται μόνο από το αν θα βρει κάτι να φάει, διευκρινίζει ο κύριος Λαδάς.

Ένας σκύλος που ζει στον δρόμο, συνεχίζει, πρέπει καθημερινά να διαχειρίζεται ένα περιβάλλον με περιορισμένη προβλεψιμότητα και έλεγχο. Δεν γνωρίζει πάντα πού θα βρει τροφή, πού μπορεί να κοιμηθεί με ασφάλεια, αν θα εκδιωχθεί από έναν χώρο ή αν ο άνθρωπος που τον πλησιάζει σκοπεύει να τον βοηθήσει ή να τον απειλήσει.

Το στρες δεν είναι από μόνο του παθολογικό. Η οξεία αντίδραση στρες επιτρέπει στον οργανισμό να ανταποκρίνεται άμεσα σε έναν κίνδυνο. Όταν, όμως, η εγρήγορση γίνεται παρατεταμένη και οι ευκαιρίες πραγματικής ανάπαυσης περιορίζονται, μπορεί να επηρεαστούν η συμπεριφορά, ο μεταβολισμός, η ανοσολογική λειτουργία. Αλλά και η συνολική ευζωία του ζώου.

Έρευνες για τους ελεύθερα διαβιούντες σκύλους, ενημερώνει ο εκπαιδευτής, έχουν καταγράψει προβλήματα, όπως ανεπαρκή διατροφή, αφυδάτωση, ασθένειες, τραυματισμούς και αυξημένη θνησιμότητα, ιδιαίτερα στις μικρές ηλικίες (Smith et al., 2019• Paul et al., 2016).

Επομένως, η ζωή στον δρόμο δεν είναι απλώς «ελευθερία». Είναι, συχνά, μια συνεχής προσπάθεια προσαρμογής.

Οι άνθρωποι αποτελούν ταυτόχρονα πόρο και πιθανή απειλή για τους αδέσποτους σκύλους

Οι αδέσποτοι σκύλοι δεν ζουν ανεξάρτητα από εμάς. Αντίθετα, υπογραμμίζει ο κύριος Λαδάς, η ζωή τους είναι βαθιά συνδεδεμένη με την ανθρώπινη δραστηριότητα. Τρέφονται από ανθρώπους ή από ανθρώπινα απορρίμματα, κινούνται σε πόλεις και γειτονιές και έρχονται καθημερινά αντιμέτωποι με θετικές, αλλά και αρνητικές ανθρώπινες συμπεριφορές.

Παρατηρήσεις σε ομάδες ελεύθερα διαβιούντων σκύλων στην Ινδία έδειξαν ότι οι αλληλεπιδράσεις με ανθρώπους ήταν συχνότερες από τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις μεταξύ των ίδιων των σκύλων. Μάλιστα, οι άνθρωποι ήταν εκείνοι που ξεκινούσαν τις περισσότερες θετικές, αλλά και αρνητικές επαφές (Bhattacharjee & Bhadra, 2020).

Για έναν αδέσποτο σκύλο, λοιπόν, ο άνθρωπος μπορεί να σημαίνει τροφή, χάδι και ασφάλεια. Μπορεί, όμως, να σημαίνει εκδίωξη, φόβο ή βία.

Αυτό εξηγεί γιατί πολλοί σκύλοι εμφανίζουν μια φαινομενικά αντιφατική συμπεριφορά. Ενδιαφέρονται για την ανθρώπινη παρουσία, αλλά ταυτόχρονα τηρούν απόσταση και παρατηρούν προσεκτικά πριν πλησιάσουν.

Δεν αντιδρούν τυχαία: Παρατηρούν, μαθαίνουν και προσαρμόζονται

Οι μελέτες της ερευνητικής ομάδας της Anindita Bhadra έχουν δείξει ότι οι ελεύθερα διαβιούντες σκύλοι μπορούν να χρησιμοποιούν ανθρώπινες χειρονομίες και πληροφορίες. Έτσι προσαρμόζουν τη συμπεριφορά τους ανάλογα με την αξιοπιστία και τις προηγούμενες εμπειρίες τους.

Σε μελέτη των Bhattacharjee και συνεργατών (2017), οι ενήλικοι σκύλοι άλλαζαν τις επιλογές τους όταν διαπίστωναν ότι οι πληροφορίες που παρείχε ένας άνθρωπος ήταν αξιόπιστες. Το εύρημα δείχνει ότι η απόκρισή τους απέναντι στον άνθρωπο δεν είναι μηχανική, αλλά διαμορφώνεται μέσω μάθησης.

Σε άλλη έρευνα, οι ελεύθερα διαβιούντες σκύλοι αρχικά απέφευγαν τη σωματική επαφή με έναν άγνωστο άνθρωπο. Έπειτα όμως, από επαναλαμβανόμενες θετικές συναντήσεις, η κοινωνική επαφή επηρέασε σημαντικά τη συμπεριφορά τους. Οι ερευνητές κατέληξαν ότι η εμπιστοσύνη μπορούσε να οικοδομηθεί σταδιακά μέσω της ήρεμης ανθρώπινης προσέγγισης και όχι απλώς με την παροχή τροφής (Bhattacharjee et al., 2017).

Ένας αδέσποτος σκύλος, επομένως, λέει ο εκπαιδευτής, δεν «αγαπά όλους τους ανθρώπους», αλλά ούτε και «φοβάται τους ανθρώπους» γενικά. Αξιολογεί. Θυμάται. Προσαρμόζει τις αποστάσεις και τις αποφάσεις του σύμφωνα με όσα έχει μάθει.

Δεν υπάρχει μία κοινή εμπειρία για όλους τους αδέσποτους

Η λέξη «αδέσποτος» περιγράφει μια νομική ή κοινωνική κατάσταση. Δεν περιγράφει αυτομάτως, υποστηρίζει ο κύριος Λαδάς, την ποιότητα ζωής ή τη συναισθηματική κατάσταση ενός σκύλου.

Ένας σκύλος μπορεί να ζει σε μια σταθερή περιοχή, να έχει καθημερινή πρόσβαση σε τροφή και νερό, να ανήκει σε κοινωνική ομάδα και να διατηρεί θετικές σχέσεις με ανθρώπους της γειτονιάς.

Ένας άλλος μπορεί να ζει απομονωμένος, άρρωστος, τραυματισμένος ή εκτεθειμένος σε συστηματική κακομεταχείριση.

Οι ελεύθερα διαβιούντες σκύλοι σχηματίζουν κοινωνικές ομάδες, αναπτύσσουν ιεραρχίες και μπορούν να συνεργάζονται στη φροντίδα και προστασία των νεαρών μελών τους (Paul et al., 2018). Αυτό σημαίνει ότι η ζωή στον δρόμο δεν ισοδυναμεί πάντοτε με κοινωνική απομόνωση.

Θα ήταν, όμως, εξίσου λανθασμένο να εξιδανικεύσουμε αυτή τη ζωή. Η ύπαρξη κοινωνικών σχέσεων δεν εξαλείφει τον κίνδυνο της πείνας, της ασθένειας, του τροχαίου ατυχήματος, της αναπαραγωγικής εξάντλησης ή της ανθρώπινης βίας.

Η επιστημονικά σωστή απάντηση, λοιπόν, δεν είναι ότι όλοι οι αδέσποτοι είναι μονίμως δυστυχισμένοι. Είναι ότι η ευζωία τους βρίσκεται σε ένα συνεχώς μεταβαλλόμενο περιβάλλον και εξαρτάται από τις πραγματικές συνθήκες στις οποίες ζει ο καθένας.

Μπορεί μία ανθρώπινη επαφή να κάνει τη διαφορά;

Τα δεδομένα από σκύλους καταφυγίων μάς προσφέρουν μια σημαντική ένδειξη, υπογραμμίζει ο κύριος Λαδάς, για το πόσο ισχυρή μπορεί να είναι η ποιότητα της ανθρώπινης παρουσίας.

Σε μελέτη των Coppola και συνεργατών (2006), σκύλοι που δέχθηκαν περίπου 45 λεπτά ήρεμης ανθρώπινης αλληλεπίδρασης -με παιχνίδι, χάδι, περιποίηση και απλές ασκήσεις- εμφάνισαν χαμηλότερα επίπεδα κορτιζόλης την επόμενη ημέρα σε σύγκριση με σκύλους που δεν είχαν αυτή την επαφή.

Αντίστοιχα, οι Shiverdecker και συνεργάτες (2013) διαπίστωσαν ότι διαφορετικές μορφές ανθρώπινης αλληλεπίδρασης μπορούσαν να επηρεάσουν τόσο την κορτιζόλη όσο και συμπεριφορές σχετιζόμενες με το στρες σε νεοεισερχόμενους σκύλους καταφυγίου.

Οι σκύλοι καταφυγίων δεν ταυτίζονται με τους αδέσποτους του δρόμου και τα ευρήματα δεν πρέπει να μεταφέρονται άκριτα από τον έναν πληθυσμό στον άλλο. Δείχνουν, όμως, κάτι πολύ σημαντικό: η ήρεμη, ασφαλής και προβλέψιμη ανθρώπινη παρουσία μπορεί να έχει μετρήσιμη επίδραση στη φυσιολογία του σκύλου.

Η επιστήμη δεν αφαιρεί τη συμπόνια. Αντίθετα, της δίνει κατεύθυνση

Ίσως, καταλήγει ο κύριος Λαδάς, να μην μπορούμε να πούμε με ακρίβεια τι αισθάνεται κάθε αδέσποτος σκύλος. Μπορούμε όμως να γνωρίζουμε πότε η ευζωία του απειλείται. Μπορούμε να αναγνωρίσουμε την πείνα, τον πόνο, τον φόβο, την ασθένεια, την αδυναμία ανάπαυσης και τη διαρκή εγρήγορση.

Μπορούμε επίσης να καταλάβουμε ότι απέναντί μας δεν βρίσκεται ένα παθητικό πλάσμα που περιμένει απλώς να σωθεί. Βρίσκεται ένας οργανισμός που παρατηρεί, μαθαίνει, δημιουργεί σχέσεις και παίρνει καθημερινά αποφάσεις επιβίωσης.

Η επιστήμη δεν κάνει την ιστορία του λιγότερο συγκινητική. Την κάνει πιο αληθινή. Και ίσως αυτή να είναι η πιο έντιμη φωνή που μπορούμε να του δώσουμε: όχι να φανταστούμε τι θα μας έλεγε, αλλά να ακούσουμε προσεκτικά όσα ήδη μας δείχνει.

Ο εκπαιδευτής σκύλων, Ηλίας Λαδάς

⃰ Ο κύριος Ηλίας Λαδάς είναι εκπαιδευτής σκύλων. Ακολουθεί επιστημονικά τεκμηριωμένη, ισορροπημένη προσέγγιση στην εκπαίδευση, εμπνευσμένη από τη δουλειά διεθνώς αναγνωρισμένων ειδικών, όπως των Ian Dunbar, Michael Shikashio και της Susan Garrett.

Παρακολουθεί στενά τις επιστημονικές εξελίξεις όσον αφορά στη διατροφολογία σκύλου, με αρωγό την Dr. Karen Becker.

Η δουλειά του εστιάζεται στη βελτίωση της επικοινωνίας ανθρώπου – σκύλου, στην πρόληψη και διαχείριση προβλημάτων συμπεριφοράς καθώς και στη δημιουργία ασφαλών και ισορροπημένων κοινωνικών ομάδων σκύλων.

Έχει πολυετή εμπειρία στη διαχείριση και αποκατάσταση κακοποιημένων – εγκαταλελειμμένων ζώων. Στόχος του, η μελλοντική τους υιοθεσία, αλλά και η αρμονική συμβίωσή τους σε πολυμελή αγέλη.

Είναι ιδρυτής του κτήματος 9paws, ενός πρότυπου χώρου κοινωνικοποίησης και φιλοξενίας σκύλων, 4,5 στρεμμάτων στα Σπάτα Αττικής.

Facebook: Ilias Ladas

Instagram: 9paws_gr

TikTok: 9paws.ilias.ladas

Site: 9paws.gr

Ενδεικτικές επιστημονικές αναφορές

● Bhattacharjee, D., et al. (2017). Free-ranging dogs show age-related plasticity in their ability to follow human pointing. PLOS ONE, 12(7).

● Bhattacharjee, D., Sau, S., Das, J., & Bhadra, A. (2017). Free-ranging dogs prefer petting over food in repeated interactions with unfamiliar humans. Journal of Experimental Biology, 220, 4654–4660.

● Bhattacharjee, D., & Bhadra, A. (2020). Humans dominate the social interaction networks of urban free-ranging dogs in India. Frontiers in Psychology, 11.

● Coppola, C. L., Grandin, T., & Enns, R. M. (2006). Human interaction and cortisol: Can human contact reduce stress for shelter dogs? Physiology & Behavior, 87(3), 537–541.

● Paul, M., et al. (2016). High early life mortality in free-ranging dogs is largely influenced by humans. Scientific Reports, 6.

● Paul, M., et al. (2018). The great Indian joint families of free-ranging dogs. PLOS ONE, 13(5).

● Shiverdecker, M. D., Schiml, P. A., & Hennessy, M. B. (2013). Human interaction moderates plasma cortisol and behavioral responses of dogs to shelter housing. Physiology & Behavior, 109, 75–79.

● Smith, L. M., et al. (2019). The effectiveness of dog population management: A systematic review. Animals, 9(12).