«Είναι απλώς ένα μη γεγονός»: Αμφιβάλλουν οι ειδικοί για τον πίνακα που αποδίδεται στον Μιχαήλ Άγγελο

Έντονη συζήτηση έχει προκαλέσει στον κόσμο της ιστορίας της τέχνης μια νέα μελέτη του Βέλγου ιστορικού τέχνης Μισέλ Ντραγκέ, ο οποίος υποστηρίζει ότι εντόπισε έναν έως τώρα άγνωστο πίνακα του Μιχαήλ Άγγελο Μπουοναρότι.

Η μελέτη, περίπου 600 σελίδων, παρουσιάστηκε νωρίτερα αυτόν τον μήνα και αφορά έναν πίνακα που ο ίδιος ονομάζει «Spirituali Pietà», τον οποίο χρονολογεί στη δεκαετία του 1540. Η ανακοίνωση προκάλεσε άμεσες αντιδράσεις, καθώς αρκετοί ειδικοί εμφανίζονται ιδιαίτερα επιφυλακτικοί απέναντι στην απόδοση του έργου στον μεγάλο καλλιτέχνη της Αναγέννησης.

Ο ιστορικός τέχνης Ντέιβιντ Έκσερτζιαν, ομότιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Λέστερ και ειδικός στην ιταλική Αναγέννηση, δήλωσε στην εφημερίδα The Art Newspaper ότι το έργο δεν παρουσιάζει καμία ουσιαστική σχέση με το ύφος του Μιχαήλ Αγγέλου. Όπως είπε χαρακτηριστικά, «από πλευράς καλλιτεχνικού στυλ, ο πίνακας αυτός δεν έχει καμία σχέση με τον Μιχαήλ Άγγελο».

Από ανώνυμο έργο σε πιθανό Μιχαήλ Άγγελο

Η διαδρομή του πίνακα ξεκινά από τον ιταλικό οίκο δημοπρασιών Wannenes Auction House στη Γένοβα. Το έργο είχε παρουσιαστεί στον κατάλογο δημοπρασίας του οίκου στις 25 Ιουνίου 2020, στην ενότητα των παλαιών δασκάλων και έργων του 19ου αιώνα, καταχωρημένο απλώς ως ανώνυμο έργο του 16ου ή 17ου αιώνα.

Το 2024 αγοράστηκε από δύο Βέλγους συλλέκτες, οι οποίοι δεν έχουν δημοσιοποιήσει τα ονόματά τους. Σύμφωνα με τον Ντραγκέ, οι συλλέκτες δεν σκοπεύουν να πουλήσουν τον πίνακα, αλλά να τον δανείσουν σε μουσείο ώστε να μελετηθεί από ειδικούς. Όπως υποστηρίζουν, εφόσον πρόκειται για έργο του Μιχαήλ Αγγέλου, θα πρέπει να βρίσκεται σε δημόσια συλλογή.

Ο Ντραγκέ είχε ήδη συνεργασία με τους συλλέκτες, καθώς για 18 χρόνια υπήρξε γενικός διευθυντής των Royal Museums of Fine Arts of Belgium και αποχώρησε από τη θέση το 2023. Όταν οι συλλέκτες εντόπισαν στον πίνακα δύο μονογράμματα που μοιάζουν με υπογραφές του Μιχαήλ Αγγέλου, του ζήτησαν να εξετάσει αν μπορεί να σχετίζονται με τον καλλιτέχνη. Όπως παραδέχεται ο ίδιος, αντιμετώπισε την υπόθεση ως μια πρόκληση.

Τα αποτελέσματα της τεχνικής ανάλυσης

Εξετάσεις που πραγματοποιήθηκαν από το Royal Institute for Cultural Heritage of Belgium έδειξαν ότι τόσο τα υλικά όσο και το λινό ύφασμα του πίνακα πράγματι χρονολογούνται στον 16ο αιώνα.

Η ανάλυση έδειξε επίσης ότι τα μονογράμματα είχαν τοποθετηθεί πριν εμφανιστούν οι χαρακτηριστικές ρωγμές παλαιότητας (craquelure) στην επιφάνεια του έργου. Δίπλα σε ένα από αυτά εντοπίστηκε και μια ένδειξη που μοιάζει με τους αριθμούς 1-5-4, πιθανόν τμήμα μιας χρονολογίας.

Ο Ντραγκέ στηρίζει την πρότασή του κυρίως στο ότι τα μονογράμματα φαίνεται να έγιναν την ίδια εποχή με τον πίνακα. Παράλληλα επισημαίνει μορφολογικά στοιχεία όπως τις κοκκινωπές φωτεινές πινελιές γύρω από τις μορφές της σύνθεσης και τις κινήσεις του πινέλου που αποδίδουν τόσο τη σάρκα όσο και τα υφάσματα.

Επιπλέον υποστηρίζει ότι η στάση του Χριστού —με τα χέρια απλωμένα ενώ τον κρατά η Παναγία— θυμίζει έντονα γλυπτική σύνθεση. Σύμφωνα με τον ίδιο, πρόκειται για μια εικαστική σύλληψη του 16ου αιώνα που αντιγράφηκε πολλές φορές και θα μπορούσε να προέρχεται από τον Μιχαήλ Άγγελο.

Οι αντιρρήσεις των ειδικών

Ο Έκσερτζιαν θεωρεί ότι το βασικό πρόβλημα της θεωρίας δεν βρίσκεται στις λεπτομέρειες της τεχνικής ανάλυσης αλλά στη γενική υπόθεση. Υπενθυμίζει ότι ο Μιχαήλ Άγγελος ήταν γνωστός για το ότι δεν αγαπούσε ιδιαίτερα τη ζωγραφική.

Πέρα από πρώιμα έργα, το σημαντικότερο ζωγραφικό του επίτευγμα είναι η οροφή της Sistine Chapel, ενώ υπάρχουν επίσης δύο τοιχογραφίες στην Cappella Paolina στο Βατικανό. Κατά τον ίδιο, αυτά ουσιαστικά αποτελούν το σύνολο του ζωγραφικού έργου του.

Ένα ακόμη σημείο που τον προβληματίζει είναι ότι ο Μιχαήλ Άγγελος σπάνια υπέγραφε τα έργα του. Σύμφωνα με τον Έκσερτζιαν, το μοναδικό έργο που φέρει την υπογραφή του είναι η διάσημη Pietà στη St. Peter’s Basilica.

Όπως αφηγείται ο Τζόρτζο Βαζάρι στο έργο του Βίοι των Καλλιτεχνών, ο Μιχαήλ Άγγελος χάραξε το όνομά του πάνω στο γλυπτό αφού άκουσε επισκέπτες να το αποδίδουν στον «Il Gobbo», δηλαδή στον γλύπτη Κριστόφορο Σολάρι.

Ο Έκσερτζιαν τονίζει επίσης ότι η ζωή και το έργο του Μιχαήλ Αγγέλου είναι από τα καλύτερα τεκμηριωμένα στην ιστορία της τέχνης. Εκτός από τον Βαζάρι, υπάρχει και η βιογραφία που έγραψε ο Ασκάνιο Κοντίβι το 1553, ενώ ο Βαζάρι επανεξέδωσε και διεύρυνε το έργο του το 1568. Αν ο καλλιτέχνης είχε ζωγραφίσει έναν τόσο σημαντικό πίνακα, είναι πιθανό ότι κάποια από αυτές τις πηγές θα τον ανέφερε.

Η συζήτηση συνεχίζεται

Παρά τις αντιρρήσεις, ο Ντραγκέ δηλώνει ανοιχτός στο ενδεχόμενο να αποδειχθεί λανθασμένη η θεωρία του. Υπενθυμίζει ότι στην ιστορία της τέχνης έχουν υπάρξει περιπτώσεις όπου έργα μεγάλων καλλιτεχνών αναγνωρίστηκαν πολύ αργότερα, όπως το Salvator Mundi του Λεονάρντο ντα Βίντσι ή πίνακες του Καραβάτζιο που εμφανίστηκαν τα τελευταία χρόνια στην Ισπανία.

Οι ισχυρισμοί για νέα έργα του Μιχαήλ Αγγέλου δεν είναι σπάνιοι. Μόλις την προηγούμενη εβδομάδα, μια ανεξάρτητη ερευνήτρια στην Ιταλία ανακοίνωσε ότι εντόπισε έγγραφα που συνδέουν τον καλλιτέχνη με μια προτομή του Χριστού Σωτήρα.

Ο Έκσερτζιαν, ωστόσο, παραμένει επιφυλακτικός. Όπως λέει, δέχεται κάθε εβδομάδα τρεις ή τέσσερις αιτήσεις από συλλέκτες που πιστεύουν ότι έχουν ανακαλύψει ένα μεγάλο έργο τέχνης. Πολύ σπάνια αποδεικνύεται ότι έχουν δίκιο.

Για τη συγκεκριμένη υπόθεση η άποψή του είναι σαφής: «Δεν πρόκειται για κάτι σημαντικό. Είναι απλώς ένα μη γεγονός».

*Με πληροφορίες από: Τhe Art Newspaper