Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Ε’)

Για τη διατύπωση των φιλοσοφικών εννοιών χρησιμοποιήθηκαν σε ορισμένες περιπτώσεις και όροι από άλλα γνωστικά πεδία, όπως τα μαθηματικά ή η ιατρική. Τέτοιου είδους περιπτώσεις είναι, μεταξύ άλλων, τα ουσιαστικά ανάλυσις (ο Αριστοτέλης κάνει χρήση του όρου αυτού για να δηλώσει τον έλεγχο εγκυρότητας ενός συλλογισμού, με άλλα λόγια τη διαδικασία με την οποία τεκμηριώνεται η εγκυρότητα ενός επιχειρήματος) και υπόστασις (η ουσία ενός πράγματος, τα σταθερά χαρακτηριστικά του), το πρώτο προερχόμενο από τον κόσμο των μαθηματικών (εκεί σημαίνει τη λύση προβλήματος) και το δεύτερο από τον κόσμο της ιατρικής (όπου έχει την έννοια του ιζήματος).

Πληροφορίες για τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώθηκε το τεχνικό λεξιλόγιο των αρχαίων ελλήνων φιλοσόφων αντλούμε από μεταγενέστερους συγγραφείς της αρχαιότητας. Οι τελευταίοι αναφέρονται στις ασυνήθιστες λέξεις που εκείνοι υποχρεώνονταν να χρησιμοποιήσουν καθώς επιχειρούσαν να εξηγήσουν πράγματα άγνωστα στους πολλούς, στους παράξενους όρους που αναγκάζονταν να εισαγάγουν στα κείμενά τους, αλλά και στη μεταφορική χρήση λέξεων της κοινής γλώσσας.

Έτσι, ο νεοπλατωνικός φιλόσοφος Δέξιππος (4ος αιώνας μ.Χ.) παραδείγματος χάριν, στο έργο του «Εις τας Αριστοτέλους κατηγορίας απορίαι και λύσεις», σημειώνει ότι ο σταγειρίτης διανοητής ήταν ο ονοματοποιήσας την εντελέχειαν, ήταν δηλαδή εκείνος που έπλασε τον περίφημο αυτόν όρον του φιλοσοφικού λεξιλογίου. Το ονοματοποιείν ήταν ένας νεολογισμός του ίδιου του Αριστοτέλη, ο οποίος συχνά εξέφραζε στα κείμενά του τον προβληματισμό του για την έλλειψη των όρων εκείνων που θα του επέτρεπαν να διατυπώσει τις φιλοσοφικές έννοιες που συνελάμβανε. Ο Πλάτων, από τη δική του πλευρά, δεν έδειξε εξίσου μεγάλη προθυμία για την εισαγωγή καινούριων όρων στο φιλοσοφικό λεξιλόγιο (τέτοιος ήταν κατά πάσαν πιθανότητα ο όρος ποιότης, που συναντάται στον Θεαίτητο: ίσως ουν η «ποιότης» άμα αλλόκοτόν τε φαίνεται όνομα και ου μανθάνεις αθρόον λεγόμενον, δηλαδή «πιθανώς η ποιότητα σού φαίνεται λέξη παράδοξη και δεν την καταλαβαίνεις όταν αναφέρεται συνολικά») και αρκέστηκε σε πολύ μεγάλο βαθμό στη χρήση λέξεων της κοινής γλώσσας με νέο σημασιολογικό περιεχόμενο.

*Στη φωτογραφία του παρόντος άρθρου, ξενόγλωσση έκδοση αφιερωμένη στο έργο του φιλοσόφου Δεξίππου για τις «κατηγορίες» του Αριστοτέλη.

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Α’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Β’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Γ’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Δ’)