Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Α’)

Μια πολύ σημαντική θέση στο πλαίσιο της εξέτασης των ειδικών λεξιλογίων της αρχαίας ελληνικής γλώσσας –ζήτημα με το οποίο καταπιανόμαστε συστηματικά τους τελευταίους μήνες– κατέχει ασφαλώς το φιλοσοφικό λεξιλόγιο, με τα εξελικτικά στάδια που παρουσιάζει από την περίοδο των λεγόμενων προσωκρατικών φιλοσόφων έως το τέλος των Ελληνιστικών Χρόνων. Και τούτο, διότι στην ιστορική αυτή διαδρομή καταγράφονται στην πραγματικότητα η γένεση και η διαμόρφωση του ορθού λόγου, της ορθολογικής σκέψης. Μεταβαίνοντας από το προφορικό τραγούδι σε γραπτά κείμενα, καλλιεργώντας τον πεζό λόγο, οι αρχαίοι Έλληνες προσπάθησαν να ερμηνεύσουν τη φύση των πραγμάτων με βάση τη λογική και όχι το μύθο. Η νέα αυτή αντίληψη επέφερε τη μεταβολή του λεξιλογίου τους, καθώς νέοι όροι δημιουργήθηκαν, ενώ λέξεις του κοινού λεξιλογίου ή όροι που ήδη υπήρχαν απέκτησαν φιλοσοφικό περιεχόμενο.

Είναι μάλιστα αξιοσημείωτο ότι στο θαυμαστό αποτέλεσμα της όλης αυτής νοητικής διεργασίας, στο τεχνικό λεξιλόγιο με το οποίο εκφράστηκαν οι αρχαίοι έλληνες φιλόσοφοι, δεν υφίστανται δάνεια από άλλους πολιτισμούς. Με άλλα λόγια, το υπό εξέταση φιλοσοφικό λεξιλόγιο ήταν εξ ολοκλήρου γέννημα της σκέψης των Ελλήνων, του ελληνικού πολιτισμού.

Η ιστορική αφετηρία της ελληνικής φιλοσοφίας ανάγεται στον 6ο αιώνα π.Χ., όταν έκανε την εμφάνισή της στην Ιωνία, και πιο συγκεκριμένα στη μητρόπολη της Μιλήτου, μια καινούρια στάση απέναντι στα προβλήματα του κόσμου, για την οποία κάναμε λόγο παραπάνω. Ο Θαλής, ο Αναξίμανδρος και ο Αναξιμένης, οι μεγάλοι μιλήσιοι στοχαστές, προέβησαν σε μια ριζοσπαστική ανατροπή, καθώς κατάφεραν να απαλλαγούν από τα μυθικά δεσμά, να απελευθερώσουν τη φιλοσοφική θεώρηση της φύσης από το παμπάλαιο μυθικό περίβλημα. Με αυτόν τον τρόπο πραγματοποίησαν ενσυνειδήτως ένα αποφασιστικό βήμα προς έναν πνευματικό Νέο Κόσμο και έθεσαν τα θεμέλια της Δυτικής επιστήμης.

Δυστυχώς, οι γνώσεις μας για τις απόψεις και τις διδασκαλίες των τριών σπουδαίων προσωκρατικών φιλοσόφων είναι εξαιρετικά περιορισμένες, καθώς κανένα έργο τους δε σώζεται. Τα όποια στοιχεία έχουμε στη διάθεσή μας προέρχονται από έργα μεταγενέστερων συγγραφέων, όπου περιλαμβάνονται παραθέματα των μιλησίων στοχαστών ή αναφορές σε αυτούς. Η κριτική του Αριστοτέλη εν προκειμένω είναι η πιο σημαντική πηγή άντλησης πληροφοριών, αλλά σε επίπεδο τεχνικής ορολογίας προπάντων δεν είναι αρκούντως διαφωτιστική. Κι αυτό συμβαίνει επειδή ο σταγειρίτης φιλόσοφος, ο θεωρούμενος ως πρώτος ιστορικός της φιλοσοφίας, είτε χρησιμοποιεί συχνά δικούς του όρους στη θέση των όρων που χρησιμοποιούσαν για συγκεκριμένες έννοιες οι Προσωκρατικοί, είτε προσαρμόζει πολλές φορές τις θεωρίες αυτών (των πρώτων φιλοσοφησάντων, όπως τους ονομάζει) στα δικά του ερευνητικά ενδιαφέροντα.

*Στη φωτογραφία του παρόντος άρθρου, ο Θαλής ο Μιλήσιος, μέγας επιστήμονας και φιλόσοφος με αξιόλογη πολιτική δραστηριότητα.