Πρόσφατα, κυκλοφόρησε ένα βίντεο που έδειχνε δύο Ρεπουμπλικάνους γερουσιαστές στο Μιζούρι να καίνε ένα σωρό από βιβλία.  Φυσικά, πολλοί ήταν εκείνοι που θορυβήθηκαν, με μια βάναυση εικόνα που παρουσιάζει ομοιότητες με τη πιο σκοτεινή και αιματηρή πλευρά της σύγχρονης ιστορίας.

Ωστόσο, η αρχική αναφορά αποδείχθηκε ψευδής: Δεν έκαιγαν βιβλία, αλλά άδεια χαρτοκιβώτια. Όπως εξήγησε αργότερα ο ένας από τους δυο εμπλεκόμενους γερουσιαστές: «Σε ένα βίντεο που κυκλοφορεί ευρέως […] καίω χαρτόκουτα που αντιπροσωπεύουν αυτό που θα κάνω στις αριστερές πολιτικές. Αλλά για να γίνω ξεκάθαρος, αν φέρετε αυτά τα «επαναστατικά», πορνογραφικά βιβλία στα σχολεία του Μιζούρι για να προσπαθήσετε να κάνετε πλύση εγκεφάλου στα παιδιά μας, θα τα κάψω κι αυτά».

Ανελευθερία στις ΗΠΑ

Οι ΗΠΑ έρχονται σήμερα αντιμέτωπες με ένα έντονο κύμα απαγορεύσεων βιβλίων, το οποίο έχει επιδεινωθεί ολοένα και περισσότερο τα τελευταία δύο χρόνια. Ενώ αυτή η προσπάθεια λογοκρισίας είχε αρχικά ως στόχο τα παιδιά, σύμφωνα με μια νέα έκθεση της Ένωσης Αμερικανικών Βιβλιοθηκών και της PEN America (μη κερδοσκοπική οργάνωση που έχει ως στόχο την υπεράσπιση της ελευθερίας του λόγου), πλήττει όλο και εντονότερα τα βιβλία για ενήλικες των δημόσιων βιβλιοθηκών.

Το 1933, λίγους μήνες μετά την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία, πραγματοποιήθηκε το πρώτο μεγάλο κάψιμο βιβλίων από τους Ναζί

Photo: Reuters

Μεταξύ 1ης Ιανουαρίου και 31ης Αυγούστου 2023, η ALA διαπίστωσε 695 απόπειρες λογοκρισίας σε υλικό βιβλιοθηκών και κατέγραψε απορριπτικές αποφάσεις για 1.915 τίτλους. Πρόκειται για σημαντική αύξηση σε σχέση με πέρυσι, που ήταν ήδη η χειρότερη χρονιά που έχει καταγραφεί τα τελευταία είκοσι χρόνια, από τότε που η ALA άρχισε να καταγράφει αυτά τα στοιχεία. Η πλειονότητα των βιβλίων που αμφισβητήθηκαν είναι είτε γραμμένα από ή για queer άτομα και μαύρους ανθρώπους. Κατά την ίδια περίοδο, βιβλιοθήκες έχουν στερηθεί τη χρηματοδότηση και έχουν δεχτεί ακόμη και απειλές για βόμβα, ενώ κάποιοι υπάλληλοι σε βιβλιοθήκες έχουν παρενοχληθεί, απειληθεί και συκοφαντηθεί ως «κηδεμόνες».

Από τον Μεσαίωνα μέχρι τη ναζιστική Γερμανία

Οι εξουσιαστές ανέκαθεν προσπαθούσαν να καθορίζουν τι μπορεί να διαβάσει το κοινό. Στον Μεσαίωνα, η Καθολική Εκκλησία απαγόρευσε στους ανθρώπους να διαβάζουν τα δικά τους αντίγραφα της Βίβλου και απαγόρευσε τη μετάφρασή της σε άλλες γλώσσες εκτός από τα λατινικά, που οι περισσότεροι άνθρωποι δεν μπορούσαν να καταλάβουν. Στην πιο πρόσφατη ιστορία, η απαγόρευση των βιβλίων αποτέλεσε αγαπημένη τακτική των καταπιεστικών κυβερνήσεων, από τις απόλυτες δικτατορίες μέχρι τις υποτιθέμενες φιλελεύθερες δημοκρατίες, όπως οι ΗΠΑ και το Ηνωμένο Βασίλειο. Ακολουθεί μια σύντομη ιστορική αναδρομή του φαινομένου αυτού.

Η ναζιστική Γερμανία είναι το πιο γνωστό καθεστώς στη παγκόσμια ιστορία για την λογοκρισία που ασκούσε. Η εξουσία «έβαζε στο μάτι» κάθε κείμενο που αμφισβητούσε τη φασίζουσα ιδεολογία της, όπως βιβλία Εβραίων συγγραφέων και διανοουμένων, βιβλία που εξέφραζαν δημοκρατικές, ειρηνιστικές ή αριστερές ιδέες, βιβλία που αφορούσαν τη σεξουαλικότητα, το φύλο και τις LGBTQ+ ταυτότητες.

Ποιος θα μπορούσε να ξεχάσει τη διαχρονική σκηνή όπου ο Τενεκεδένιος καταγγέλλει τον Μάγο ως «καπιταλιστικό γουρουνόσκυλο», τραγουδά τη «Διεθνή» και στη συνέχεια καταλαμβάνει τα μέσα παραγωγής στη Σμαραγδένια Πόλη;

Το 1933, λίγους μήνες μετά την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία, πραγματοποιήθηκε το πρώτο μεγάλο κάψιμο βιβλίων από τους Ναζί. Στόχος ήταν το Ινστιτούτο Ερευνών του Σεξ, ένα πρωτοποριακό κέντρο σεξολογίας, το οποίο κατείχε πάνω από 20.000 έργα που σχετίζονταν με ομοφυλόφιλα, τρανς και ίντερσεξ θέματα. Το κτίριο λεηλατήθηκε από ένα πλήθος φοιτητών που υποστήριζαν τους Ναζί, οι οποίοι μετέφεραν τα βιβλία του σε μια δημόσια πλατεία και στη συνέχεια το έβαλαν φωτιά σε δημόσια θέα για παραδειγματισμό. Αυτό το γεγονός ήταν το «πρελούδιο» των φρικαλεοτήτων που θα ακολουθούσαν. Όπως έγραψε αργότερα ο Γερμανός ποιητής Henrich Heine, «Αυτό δεν ήταν παρά μια προοικονομία- όπου καίνε βιβλία, θα κάψουν στο τέλος και ανθρώπους. Όπου καίγονται βιβλία, στο τέλος θα καούν και οι άνθρωποι».

Στη Βρετανία, στη πρωτεύουσα της λογοκρισίας, στοχοποιούσαν «άσεμνα» βιβλία, πολλά από τα οποία σήμερα θεωρούνται κλασικά

Photo: REUTERS/Callaghan O’Hare

Στην Αμερική η απαγόρευση βιβλίων δεν είναι κάτι καινούριο, εφόσον συμβαίνει σε μεγάλο βαθμό από την εποχή της ίδρυσής της. Το 1650, ένας συγγραφέας δέχθηκε πυρά επειδή εξέφρασε τη σκέψη ότι ο καθένας θα μπορούσε να μπει στον Παράδεισο αν ακολουθούσε τις διδασκαλίες του Χριστού κάτι το οποίο ήταν αντίθετο με όσα πρέσβευε το κυρίαρχο πουριτανικό δόγμα, το οποίο θεωρούσε ότι ο Παράδεισος ήταν μια απόλαυση που προοριζόταν για λίγους και εκλεκτούς, και τα αντίτυπα του βιβλίου καταστράφηκαν.

Αργότερα, στις αρχές και τα μέσα του 19ου αιώνα, αρκετές πολιτείες του αμερικανικού Νότου απαγόρευσαν βιβλία που κατέκριναν τη δουλεία, μεταξύ των οποίων και το βιβλίο της Χάριετ Μπιτς Στόου «Η καλύβα του θείου Τομ», το οποίο με τα σημερινά δεδομένα κρίνεται ως ρατσιστικό. Σύμφωνα με τον ιστορικό Claure Parfait, το βιβλίο καίγονταν τακτικά σε δημόσια σφαίρα μαζί με άλλα γραπτά κατά της δουλείας.

Η λογοκρισία έχει αλλεργία στα queer ζητήματα

Από τα τέλη του 19ου αιώνα και μετά, άρχισαν να απαγορεύονται βιβλία που αφορούσαν θέματα όπως ο έλεγχος των γεννήσεων και η ομοφυλοφιλία. Το 1882, το Leaves of Grass – μια ποιητική συλλογή του Walt Whitman που περιέχει κάποια queer ζητήματα – απαγορεύτηκε στη Βοστώνη, με την αιτιολογία ότι παραβίαζε τους νόμους περί δημόσιας αισχροκέρδειας: ένας τοπικός επικριτής του βιβλίου, το περιέγραψε ως «μια γλυκιά μπουκιά λογοτεχνικής βρωμιάς», γεγονός που το κάνει να ακούγεται πιο cool απ’ ό,τι ίσως ήθελε.

Στη Βρετανία, στην πρωτεύουσα της λογοκρισίας, στοχοποιούσαν «άσεμνα» βιβλία, πολλά από τα οποία σήμερα θεωρούνται κλασικά, όπως ο Οδυσσέας του Τζέιμς Τζόις, που απαγορεύτηκε από το 1922 έως το 1936, ο Εραστής της Λαίδης Τσάτερλι του DH Lawrence, που αποτέλεσε αντικείμενο μιας διαβόητης δίκης περί αισχροκέρδειας το 1960. Το 1984, το Gay’s the Word (ένα ιστορικό βιβλιοπωλείο ΛΟΑΤΚΙ+ στο Λονδίνο) δέχτηκε έφοδο από την αστυνομία με πρόσχημα τους βικτοριανούς νόμους.

Το κράτος κατάσχεσε εκατοντάδες βιβλία, συμπεριλαμβανομένων μυθιστορημάτων διάσημων συγγραφέων όπως ο Ζαν Πολ Σαρτρ, ο Γκορ Βιντάλ και ο Ζαν Ζενέ. Οι ιδιοκτήτες του καταστήματος κατηγορήθηκαν για «συνωμοσία για την εισαγωγή άσεμνων βιβλίων», με τις κατηγορίες τελικά να αποσύρονται έπειτα από μακροχρόνιο αγώνα. Από το 1988 έως το 2003, σύμφωνα με το άρθρο 28, ήταν παράνομο για τα σχολεία και τις τοπικές αρχές στη Βρετανία να «προωθούν την ομοφυλοφιλία», πράγμα που σήμαινε ότι, σε κάθε περίπτωση, απαγορευόταν στους νέους να διαβάζουν βιβλία ΛΟΑΤΚΙ+ περιεχόμενου ή ΛΟΑΤΚΙ+ συγγραφέων.

Photo: REUTERS

Ας πάμε στο σήμερα

Τα βιβλία που αφορούν τη φυλή και το φύλο λογοκρίνονται συστηματικά, αλλά οι καιροί αλλάζουν. Εκ των υστέρων, πολλοί από τους τίτλους που απαγορεύτηκαν καθ’ όλη τη διάρκεια του 20ού αιώνα φαίνονται τώρα αποδεκτοί Ο Μάγος του Οζ, για παράδειγμα, απαγορεύτηκε συχνά στις ΗΠΑ λόγω της ισχυρής γυναικείας πρωταγωνίστριας και της υποτιθέμενης προώθησης μαρξιστικών αξιών (Ποιος άλλωστε θα μπορούσε να ξεχάσει τη διαχρονική σκηνή όπου ο Τενεκεδένιος καταγγέλλει τον Μάγο ως «καπιταλιστικό γουρουνόσκυλο», τραγουδά τη «Διεθνή» και στη συνέχεια καταλαμβάνει τα μέσα παραγωγής στη Σμαραγδένια Πόλη; ). Είσαι εκεί Θεέ μου; Εγώ είμαι, η Μάργκαρετ;”, ένα γλυκύτατο παιδικό μυθιστόρημα για ένα 11χρονο κορίτσι, απαγορεύτηκε επειδή τα σχολεία είχαν αντιρρήσεις για την απεικόνιση της γυναικείας εφηβείας και την αντιμετώπιση θρησκευτικών ζητημάτων.

Ακόμα χειρότερα, το Ημερολόγιο της Άννας Φρανκ έχει στοχοποιηθεί αμέτρητες φορές, συνήθως λόγω της απεικόνισης της εφηβείας και των νύξεων του βιβλίου για διεμφυλική επιθυμία (δυστυχώς, αυτό συνέβη μόλις την περασμένη εβδομάδα, όταν ένας δάσκαλος στο Τέξας απολύθηκε επειδή δίδασκε τη διασκευή ενός graphic novel). Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του ’00, ο Χάρι Πότερ δέχθηκε πυρά για την υποτιθέμενη προώθηση της μαγείας, της σατανιστικής λατρείας , αλλά η απαγόρευσή του φαίνεται να είναι εκτός μόδας μιας και στις μέρες μας η JK Rowling χαίρει θαυμασμού από πολλούς συντηριτικούς κύκλους χάρη στον ακούραστο αντιφεμινιστικό αγώνα της.

*Με πληροφορίες από Dazed | Κεντρική φωτογραφία θέματος: Fahrenheit 451

Ειδήσεις Σήμερα: