Σχεδόν σε κάθε μάθημα γιόγκα στη Δύση, το τέλος της πρακτικής συνοδεύεται από μια γνώριμη χειρονομία: οι ασκούμενοι ενώνουν τις παλάμες μπροστά στο στήθος, υποκλίνονται ελαφρά και λένε «namaste». Για κάποιους είναι μια έκφραση σεβασμού και ευγνωμοσύνης. Για άλλους, όμως, αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς μια λέξη αποσπάστηκε από το πολιτισμικό της πλαίσιο και απέκτησε ένα εντελώς διαφορετικό νόημα.

Η συζήτηση γύρω από το «namaste» έχει ανοίξει τα τελευταία χρόνια έναν ευρύτερο διάλογο για τα όρια της πολιτισμικής οικειοποίησης, την εξέλιξη των γλωσσών και τον τρόπο με τον οποίο η γιόγκα μεταμορφώθηκε από αρχαία ινδική πρακτική σε μια παγκόσμια βιομηχανία ευεξίας. Ο Τζέρεμι Ντέιβιντ Ένγκελς, καθηγητής Επικοινωνίας στο Πανεπιστήμιο Penn State, επιχειρεί μέσα από άρθρο του στο The Conversation να δώσει τη δική του απάντηση: κατά τη γνώμη του, το να λέει κανείς «namaste» στο τέλος ενός μαθήματος γιόγκα δεν αποτελεί πολιτισμική οικειοποίηση.

Από τα σανσκριτικά στον σύγχρονο κόσμο

Η λέξη «namaste» προέρχεται από τα σανσκριτικά και αποτελείται από δύο μέρη. Το «namas» σημαίνει «υποκλίνομαι», «αποδίδω τιμή» ή «δείχνω σεβασμό», ενώ το «te» σημαίνει «σε εσένα». Κυριολεκτικά λοιπόν μεταφράζεται ως «υποκλίνομαι σε εσένα».

Οι γλωσσολόγοι κατατάσσουν το «namaste» στις λεγόμενες δάνειες λέξεις που ενσωματώθηκαν στα αγγλικά. Όπως φαίνεται από τις διαθέσιμες ιστορικές πηγές, η λέξη πέρασε στη Δύση στα τέλη της δεκαετίας του 1960 και στις αρχές του 1970, σε μια περίοδο κατά την οποία αυξανόταν το ενδιαφέρον για την ανατολική φιλοσοφία, τον διαλογισμό και τη γιόγκα.

Μαζί με τη διάδοσή της, μεταβλήθηκε και το νόημά της. Στη δυτική κουλτούρα της γιόγκα απέκτησε μια πιο πνευματική διάσταση και συνδέθηκε με τη φράση: «Το θείο μέσα μου υποκλίνεται στο θείο μέσα σου».

Πώς καθιερώθηκε αυτή η ερμηνεία

Καθοριστική ήταν η συμβολή του Ραμ Ντας (Ram Dass), μιας από τις σημαντικότερες προσωπικότητες του αμερικανικού κινήματος πνευματικής αναζήτησης τη δεκαετία του 1970.

Με ακαδημαϊκό υπόβαθρο στην ψυχολογία, ο Ντας περιόδευε σε πανεπιστήμια των ΗΠΑ προωθώντας τη γιόγκα, τον διαλογισμό και τις ανατολικές φιλοσοφίες. Στις ομιλίες του εξηγούσε ότι το «namaste» εκφράζει μια συμβολική υπόκλιση της θεϊκής φύσης του ενός ανθρώπου προς τη θεϊκή φύση του άλλου.

Καθώς η γιόγκα γνώρισε τεράστια άνθηση τη δεκαετία του 1990 και στις αρχές του 2000, η χρήση της λέξης έγινε σχεδόν καθολική στα δυτικά στούντιο.

Σημαντικό ρόλο έπαιξε και η διάσημη δασκάλα γιόγκα Σίβα Ρέα (Shiva Rea), η οποία καθιέρωσε το «namaste» ως μέρος του κλεισίματος των μαθημάτων της. Σε άρθρο της στο Yoga Journal το 2000 έγραφε ότι ο συγκεκριμένος χαιρετισμός συμπυκνώνει την ουσία της γιόγκα: την αναγνώριση του θείου στοιχείου σε κάθε μορφή ζωής.

Η κριτική περί πολιτισμικής οικειοποίησης

Οι επικριτές αυτής της πρακτικής υποστηρίζουν ότι στη σύγχρονη Ινδία το «namaste» χρησιμοποιείται κυρίως ως ένας απλός χαιρετισμός, αντίστοιχος με το «γεια» ή το «αντίο». Κατά την άποψή τους, η δυτική βιομηχανία της γιόγκα φόρτωσε τη λέξη με έναν υπερβολικό μυστικισμό που δεν ανταποκρίνεται στην πραγματική καθημερινή χρήση της.

Ωστόσο, ο Ένγκελς θεωρεί ότι αυτό από μόνο του δεν αρκεί για να χαρακτηριστεί η χρήση της ως πολιτισμική οικειοποίηση.

Η πολιτισμική οικειοποίηση περιγράφει συνήθως την υιοθέτηση στοιχείων μιας κουλτούρας από μια κυρίαρχη ομάδα χωρίς κατανόηση του ιστορικού τους πλαισίου και με τρόπο που αλλοιώνει ή βλάπτει την κοινότητα από την οποία προέρχονται.

Στην περίπτωση του «namaste», όμως, τα πράγματα είναι πιο περίπλοκα.

Η θέση των ειδικών

Ο επικεφαλής της Vedanta Society of Northern California, Σουάμι Τατβαμαγιανάντα, υποστηρίζει ότι δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα όταν ακόμη και οι Δυτικοί χρησιμοποιούν το «namaste» στο τέλος ενός μαθήματος γιόγκα.

Ανάλογη είναι και η θέση του καθηγητή του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης Τζέιμς Μάλινσον, ο οποίος έχει επισημάνει ότι το «namaste» δεν αποτελεί κεντρικό στοιχείο των ινδουιστικών θρησκευτικών τελετουργιών ούτε πρόκειται για κάποιον ιερό όρο που απαγορεύεται να χρησιμοποιείται εκτός συγκεκριμένου θρησκευτικού πλαισίου.

Στο ίδιο συμπέρασμα καταλήγει και η ιστορικός της γιόγκα Αντρέα Τζέιν. Όπως υποστηρίζει, η ιδέα ότι υπάρχει μία και μοναδική «αυθεντική» μορφή γιόγκα, την οποία η Δύση αλλοίωσε, δεν ανταποκρίνεται στην ιστορική πραγματικότητα.

Η γιόγκα εξελίχθηκε επί περισσότερες από δύο χιλιάδες χρόνια μέσα από διαφορετικές φιλοσοφικές σχολές, θρησκευτικές παραδόσεις και πολιτισμούς. Δεν υπήρξε ποτέ μία ενιαία εκδοχή της, αλλά πολλές διαφορετικές μορφές.

Από χαιρετισμός σε φιλοσοφική έννοια

Σύμφωνα με τον Ένγκελς, μέσα στις τελευταίες πέντε δεκαετίες το «namaste» απέκτησε μια νέα σημασία χωρίς να χάνει απαραίτητα την αρχική του.

Η μετάβαση από το «υποκλίνομαι σε εσένα» στο «το θείο μέσα μου υποκλίνεται στο θείο μέσα σου» συνδέεται με μια ιδέα που συναντάται σε πολλές ινδικές φιλοσοφικές παραδόσεις: ότι κάθε άνθρωπος διαθέτει μια εσωτερική, θεϊκή διάσταση.

Στον ινδουισμό και στον τζαϊνισμό αυτή ταυτίζεται με το Άτμαν, δηλαδή την ψυχή, ενώ στον βουδισμό εκφράζεται μέσα από τη λεγόμενη «φύση του Βούδα», την έμφυτη δυνατότητα κάθε ανθρώπου για επίγνωση, γαλήνη και αφύπνιση.

Έτσι, όταν κάποιος λέει «namaste» συνοδεύοντας τη λέξη με μια μικρή υπόκλιση, δεν κάνει απλώς έναν χαιρετισμό. Αναγνωρίζει την αξία και την αξιοπρέπεια του ανθρώπου που βρίσκεται απέναντί του, ενώ ταυτόχρονα υπενθυμίζει στον εαυτό του τις ίδιες αυτές ιδιότητες.

Μια μικρή υπενθύμιση ότι κάθε άνθρωπος αξίζει σεβασμό

Ο Ένγκελς καταλήγει ότι, σε μια εποχή έντονου κοινωνικού διχασμού και αυξανόμενης απομόνωσης, λέξεις που υπενθυμίζουν την κοινή ανθρώπινη αξία αποκτούν ιδιαίτερη σημασία.

Κατά την άποψή του, το «namaste» λειτουργεί πλέον όχι μόνο ως χαιρετισμός αλλά και ως μια μικρή υπενθύμιση ότι κάθε άνθρωπος αξίζει σεβασμό, ανεξάρτητα από τις διαφορές του. Και αυτός είναι ο λόγος που θεωρεί πως η χρήση του στο τέλος ενός μαθήματος γιόγκα δεν αποτελεί προσβολή της ινδικής παράδοσης, αλλά μια πρακτική που μπορεί να ενισχύσει την αίσθηση σύνδεσης και αλληλοσεβασμού.

*Φωτογραφίες: unslpash.com

Ειδήσεις Σήμερα: