Κάρλο Γκίνζμπουργκ: «Η ιστορία είναι είτε αιρετική είτε δεν είναι ιστορία»

Ο παππούς του ήταν επιστήμονας, ο πατέρας του μεταφραστής του Τολστόι, και ο ίδιος ο συγγραφέας του βιβλίου «Το τυρί και τα Σκουλήκια», Κάρλο Γκίνζμπουργκ, είχε πει μεταξύ άλλων: «Η χώρα που αποκαλούμε δική μας είναι αυτή για την οποία είμαστε ικανοί να νιώθουμε ντροπή».

Ο Κάρλο Γκίνζμπουργκ, ένας σπουδαίος ιστορικός και θεωρητικός της «μικροϊστορίας», ήταν γεννημένος στο Τορίνο το 1939 και ομότιμος καθηγητής στη Scuola Normale Superiore της Πίζας, όπου είχε και σπουδάσει.

Δίδασκε επίσης στο Πανεπιστήμιο της Μπολόνια από τη δεκαετία του 1970, αλλά η φήμη του ξεπερνούσε τα εθνικά όρια, καθώς είχε διδάξει και σε αμερικανικά πανεπιστήμια, όπως το Χάρβαρντ, το Γέιλ, το Πρίνστον και το Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας (UCLA).

Κάρλο Γκίνζμπουργκ / Wikimedia Commons

Φαινομενικά ασήμαντα

«Η πορεία μου προς τη μικροϊστορία -γράφει ο Κάρλο Γκίνζμπουργκ στο πρώτο από τα δεκατρία δοκίμια που περιλαμβάνονται στο βιβλίο του, La lettera uccide (Adelphi) – πέρασε από την έρευνα μελετητών που προσέγγιζαν κείμενα και εικόνες εστιάζοντας σε περιθωριακά, φαινομενικά ασήμαντα στοιχεία: ο Λέο Σπίτσερ, ο Έριχ Άουερμπαχ, ο Τζιοβάνι Μορέλι».

Στη δεκαετία του 1960, μελετώντας έγγραφα από τα Αρχεία της Αρχιεπισκοπής του Ούντινε, ο Γκίνζμπουργκ ανακάλυψε μια ειδωλολατρική λατρεία που ήταν ευρέως διαδεδομένη στο Φριούλι κατά τον 16ο και τον 17ο αιώνα.

Τα μέλη της ήταν ένα είδος σαμάνων-θεραπευτών που κατηγορήθηκαν για αίρεση από την Ιερά Εξέταση, γνωστοί ως «benandanti».

Αυτός ήταν ο τίτλος του πρώτου του βιβλίου, που εκδόθηκε το 1966, στο οποίο ανίχνευσε τις ρίζες αυτής της αγροτικής λατρείας σε παλαιότερες πεποιθήσεις που ήταν διαδεδομένες στην Κεντρική Ευρώπη.

Η ομάδα των αγροτών του Φριούλι, αντικείμενο της έρευνας του ιστορικού, ισχυριζόταν ότι πολεμούσε μάγισσες στα όνειρά της για να εξασφαλίσει τη γονιμότητα των χωραφιών της.

«Όπως και η γλώσσα, ο πολιτισμός προσφέρει στο άτομο έναν ορίζοντα λανθάνουσων δυνατοτήτων -ένα ευέλικτο και αόρατο κλουβί, μέσα στο οποίο μπορεί να ασκήσει τη δική του υπό όρους ελευθερία» γράφει ο Κάρλο Γκίνζμπουργκ στο «Το Τυρί και τα Σκουλήκια»

Επαναστατικό

Το βιβλίο «I benandanti», που εκδόθηκε από τον οίκο Einaudi, αποτέλεσε παράδειγμα της προσέγγισης του Γκίνζμπουργκ στη μικροϊστορία, μιας ερευνητικής μεθόδου που εστιάζει σε συγκεκριμένες περιπτώσεις που μερικές φορές διαφεύγουν από το πεδίο της μεγάλης ιστορίας, αναλύοντας δικαστικά έγγραφα, επιστολές, μητρώα και ημερολόγια.

Πρόκειται για ένα επαναστατικό δοκίμιο για την ιστοριογραφία της εποχής, το οποίο ο Γκίνζμπουργκ έγραψε σε ηλικία μόλις 27 ετών.

Επαναστατικό όχι μόνο για τη μέθοδό του, αλλά και για την αφηγηματική προσέγγιση της ιστορίας, η οποία θα γινόταν το αδιαμφισβήτητο σήμα κατατεθέν των βιβλίων του και θα τον έκανε συγγραφέα που μεταφράστηκε σε περισσότερες από είκοσι γλώσσες.

Διαβολικό Σάββατο

Ένα ακόμη παράδειγμα αυτής της προσέγγισης συναντάται σε ένα άλλο δοκίμιο του Γκίνζμπουργκ, «Το Τυρί και τα Σκουλήκια» (Einaudi, 1976), στο οποίο ο μελετητής αφηγείται την ιστορία του Μενόκιο, ενός μυλωνά του 16ου αιώνα που δικάστηκε από την Ιερά Εξέταση. Το βιβλίο έχει μεταφραστεί σε όλο τον κόσμο.

«Όπως και η γλώσσα, ο πολιτισμός προσφέρει στο άτομο έναν ορίζοντα λανθάνουσων δυνατοτήτων -ένα ευέλικτο και αόρατο κλουβί, μέσα στο οποίο μπορεί να ασκήσει τη δική του υπό όρους ελευθερία» γράφει ο Κάρλο Γκίνζμπουργκ στο «Το Τυρί και τα Σκουλήκια».

Σε ένα άλλο βιβλίο του εκδοτικού οίκου Einaudi, το «Storia Νotturna» (1989), ο Γκίνζμπουργκ επιστρέφει στο θέμα του διαβολικού Σαββάτου και των μύθων και πεποιθήσεων που συνδέονται με τη μαγεία, ξεκινώντας πάντα από συγκεκριμένα έγγραφα, όπως μαρτυρικές καταθέσεις δικών.

Ο παππούς του ήταν επιστήμονας, ο πατέρας του μεταφραστής του Τολστόι, και ο ίδιος ο συγγραφέας του βιβλίου «Το τυρί και τα Σκουλήκια», Κάρλο Γκίνζμπουργκ, είχε πει μεταξύ άλλων: «Η χώρα που αποκαλούμε δική μας είναι αυτή για την οποία είμαστε ικανοί να νιώθουμε ντροπή»

Το Τυρί και τα Σκουλίκια (Εκδόσεις Αλεξάνδρεια)

Ιστορικός-ντετέκτιβ

Η μέθοδος του Γκίνζμπουργκ μεταμορφώνει τον ιστορικό σε ένα είδος ντετέκτιβ, ο οποίος εργάζεται με βάση ένα πρότυπο έμμεσων αποδεικτικών στοιχείων.

Το 1991, ο Γκίντσμπουργκ δημοσίευσε το «Ο Δικαστής και ο Ιστορικός», στο οποίο επανεξετάζει τα έγγραφα της δίκης για τη δολοφονία του Επιτρόπου Καλαμπρέζι, εστιάζοντας στη σχέση μεταξύ αποδεικτικών στοιχείων και αλήθειας.

Το βιβλίο γράφτηκε στο πλαίσιο της καταδίκης του Αντριάνο Σόφρι, παρουσιάζοντας επιχειρήματα για την απόδειξη της αθωότητάς του (εκδόθηκε αρχικά από τον εκδοτικό οίκο Einaudi και επανεκδόθηκε 20 χρόνια αργότερα από τον εκδοτικό οίκο Quodlibet).

Στα βιβλία που εξέδωσε κυρίως κατά το δεύτερο μισό της ζωής του, ο Γκίνζμπουργκ επικεντρώνεται κυρίως στην ιστορία της πολιτικής σκέψης και σε ζητήματα ιστορικής μεθοδολογίας.

Μέσω του Μπλοχ

«Έμαθε το επάγγελμα του ιστορικού», όπως ο ίδιος έλεγε, μελετώντας τον Μαρκ Μπλοχ. Σε συνέντευξή του στη Σιμονέτα Φιόρι της La Repubblica, δήλωσε: «Το Les Rois Thaumaturges ήταν μια πραγματική αποκάλυψη. Διαβάζοντας αυτό το βιβλίο, συνειδητοποίησα ότι έπρεπε να προσπαθήσω να μάθω το επάγγελμα του ιστορικού.

»Ήμουν διχασμένος μεταξύ της ιστορίας της τέχνης, της λογοτεχνικής ιστορίας, της γλωσσολογίας και της φιλοσοφίας. Τότε θα κινούμουν ελεύθερα μεταξύ αυτών των επιστημονικών κλάδων. Όμως η αποφασιστική στιγμή ήταν η συνάντησή μου με τον Μπλοχ».

Μέσω του Μπλοχ, η μικροϊστορία, με τις μοναδικές «φαινομενικά περιθωριακές» περιπτώσεις της, αποκαλύπτει στον Γκίνζμπουργκ την ελκυστική της πλευρά στη μελέτη της κοινωνίας. Το έργο του «Dialogue avec Marc Bloch» εκδόθηκε στη Γαλλία τον Οκτώβριο του 2025 (Press Universitaires de Lyon).

Ο Μπλοχ έδειξε επίσης πάθος για μια διεπιστημονική προσέγγιση. Στα έργα του Γκίνζμπουργκ περιλαμβάνεται το «Indagini su Piero» (Einaudi, 1982), όπου η μέθοδος δοκιμάζεται μέσω της καλλιτεχνικής φιλολογίας που σχετίζεται με τον Ιταλό ζωγράφο και μαθηματικό της πρώιμης αναγέννησης, Πιέρο ντελλα Φραντσέσκα.

Οι ερμηνείες της πραγματικότητας

Γιος δύο επιφανών Εβραίων, ο Γκίνζμπουργκ δεν δίσταζε ποτέ να αναλύει τα τρέχοντα γεγονότα. Θέματα όπως ο αντιφασισμός, η άρνηση του Ολοκαυτώματος και οι θεωρίες συνωμοσίας τον απασχολούσαν βαθιά.

Για τον Γκίνζμπουργκ, η ιστορία δεν έχασε ποτέ τη σύνδεσή της με το παρόν. Το δοκίμιο «Σχέσεις εξουσίας», που εκδόθηκε από τον εκδοτικό οίκο Feltrinelli το 2000, περιέχει σημαντικές σκέψεις σχετικά με τους τρόπους με τους οποίους κατασκευάζονται και χειραγωγούνται οι ερμηνείες της πραγματικότητας.

Στο «Fear, Reverence, Terror» (Adeplhi, 2015), αντίθετα, ασχολήθηκε με θέματα που σχετίζονται με την προπαγάνδα και τη δημιουργία πολιτικών εικόνων.

*Με στοιχεία από repubblica.it | Αρχική Φωτό: YouTube