Ήξερες ότι πίσω από το «Mamma Mia!» κρύβεται ο Σαίξπηρ;

Για τους περισσότερους θεατές, το Mamma Mia! είναι μια ιστορία γεμάτη τραγούδια των ABBA, καλοκαιρινά τοπία, οικογενειακά μυστικά και ρομαντικές ανατροπές. Από την πρεμιέρα του στα τέλη της δεκαετίας του 1990 μέχρι τις κινηματογραφικές του μεταφορές, το μιούζικαλ έχει ταυτιστεί με την απόλυτη feel-good εμπειρία και δύσκολα θα το συνέδεε κανείς με τον κόσμο του Ουίλιαμ Σαίξπηρ.

Ωστόσο, σύμφωνα με την καθηγήτρια Δραματολογίας Ελίζαμπεθ Σέιφερ σε σχετικό άρθρο της στο The Conversation, μια πιο προσεκτική ματιά αποκαλύπτει μια σειρά από απρόσμενες ομοιότητες με την Τρικυμία, το τελευταίο μεγάλο έργο του Άγγλου δραματουργού. Πίσω από τα τραγούδια, τους γάμους και τη γιορτινή ατμόσφαιρα, κρύβεται μια ιστορία για γονείς και παιδιά, για παλιές πληγές που επιστρέφουν και για τη δύσκολη στιγμή που πρέπει να αφήσεις εκείνους που αγαπάς να ακολουθήσουν τον δικό τους δρόμο.

Ένα νησί, ένας γονιός και ένας γάμος

Παρότι ανήκουν σε εντελώς διαφορετικούς κόσμους, τα δύο έργα μοιράζονται μια εντυπωσιακά παρόμοια δομή. Στο επίκεντρο βρίσκεται ένας μόνος γονιός που μεγαλώνει την κόρη του σε ένα απομονωμένο, σχεδόν μαγικό μεσογειακό νησί.

Η Ντόνα στο Mamma Mia! και ο Πρόσπερο στην Τρικυμία βρίσκονται αντιμέτωποι με πρόσωπα από το παρελθόν τους τη στιγμή που οι κόρες τους, η Σόφι και η Μιράντα, ετοιμάζονται να παντρευτούν. Καθώς πλησιάζει η μεγάλη μέρα, παλιές σχέσεις, απωθημένα και ανοιχτοί λογαριασμοί επιστρέφουν στην επιφάνεια, αναγκάζοντάς τους να αποφασίσουν αν θα προχωρήσουν μπροστά ή αν θα παραμείνουν εγκλωβισμένοι στο παρελθόν.

Οι γάμοι μετατρέπονται σε θεατρικό υπερθέαμα

Και στα δύο έργα ο γάμος της κόρης λειτουργεί ως αφορμή για ένα εντυπωσιακό θέαμα.

Στο δημοφιλές μιούζικαλ, η Ντόνα ξανασμίγει με τη Ρόζι και την Τάνια και οι τρεις γυναίκες μεταμορφώνονται ξανά στις Donna and the Dynamos, χαρίζοντας μια έκρηξη μουσικής, χορού και νοσταλγίας.

Στην Τρικυμία, ο Πρόσπερο αναθέτει στον Άριελ να οργανώσει μια περίτεχνη γιορτή γεμάτη τραγούδι, χορογραφίες, μυθολογικές φιγούρες και μαγικά θεάματα. Παρότι τα μέσα είναι διαφορετικά, ο στόχος παραμένει κοινός: να γιορταστεί το πέρασμα της κόρης σε μια νέα φάση της ζωής της.

Η συγκίνηση του αποχωρισμού

Μία από τις πιο φορτισμένες στιγμές του Mamma Mia! έρχεται όταν η Ντόνα τραγουδά το «Slipping Through My Fingers», συνειδητοποιώντας ότι η κόρη της δεν είναι πια παιδί.

Η σκηνή αυτή σηματοδοτεί μια ξαφνική αλλαγή τόνου. Το κοινό, που μέχρι εκείνη τη στιγμή συμμετέχει σε μια ξέγνοιαστη γιορτή, έρχεται αντιμέτωπο με το συναίσθημα που συνοδεύει κάθε γονιό όταν βλέπει το παιδί του να ανοίγει τον δικό του δρόμο.

Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και στην Τρικυμία. Ο Πρόσπερο, λίγο πριν ολοκληρωθεί το θέαμα που έχει οργανώσει, συλλογίζεται πόσο εύθραυστη είναι η ανθρώπινη ύπαρξη και πόσο γρήγορα χάνονται οι στιγμές που θεωρούμε δεδομένες.

Η σκέψη ότι όλα είναι παροδικά – ακόμη και οι πιο στενοί οικογενειακοί δεσμοί – αποτελεί έναν από τους πιο ισχυρούς συνδετικούς κρίκους ανάμεσα στα δύο έργα.

Η αγάπη που οδηγεί στην απώλεια

Στην Τρικυμία, ολόκληρη η δράση τίθεται σε κίνηση από τον ίδιο τον Πρόσπερο. Η καταιγίδα που προκαλεί οδηγεί τον Φερδινάνδο στο νησί, όπου γνωρίζει τη Μιράντα και την ερωτεύεται.

Ο πατέρας ενεργεί από αγάπη, όμως αυτή ακριβώς η αγάπη θα τον φέρει αντιμέτωπο με την αναπόφευκτη απώλεια. Η κόρη του θα φύγει για να δημιουργήσει τη δική της ζωή.

Το ίδιο δίλημμα αντιμετωπίζει και η Ντόνα. Η ευτυχία της Σόφι είναι συνδεδεμένη με μια αλλαγή που σημαίνει ότι η σχέση τους δεν θα είναι ποτέ ξανά η ίδια.

Μια πιο οικογενειακή ανάγνωση της «Τρικυμίας»

Στη σύγχρονη θεατρική συζήτηση, η Τρικυμία αναλύεται συχνά μέσα από ζητήματα εξουσίας, αποικιοκρατίας και κοινωνικής κυριαρχίας. Οι σχέσεις του Πρόσπερο με τον Καλιμπάν και τον Άριελ θεωρούνται από πολλούς το κεντρικό θέμα του έργου.

Αν όμως δει κανείς το έργο μέσα από το πρίσμα του Mamma Mia!, η προσοχή μετατοπίζεται αλλού: στη σχέση γονιού και παιδιού, στον αποχωρισμό και στη δυσκολία του να αφήσεις κάποιον που αγαπάς να προχωρήσει.

Όταν ο Πρόσπερο γίνεται γυναίκα

Η σύνδεση γίνεται ακόμη πιο έντονη στις παραστάσεις όπου ο Πρόσπερο παρουσιάζεται ως μητρική φιγούρα.

Ήδη από τη δεκαετία του 1980, γυναίκες ηθοποιοί άρχισαν να διεκδικούν τον ρόλο, παρουσιάζοντάς τον όχι ως έναν αυστηρό πατέρα αλλά ως μια μητέρα που καλείται να αποχαιρετήσει το παιδί της. Τα επόμενα χρόνια ακολούθησαν αρκετές γνωστές ερμηνείες που κινήθηκαν στην ίδια κατεύθυνση.

Σε αυτές τις εκδοχές, η απόσταση ανάμεσα στη Ντόνα και στον Πρόσπερο μικραίνει αισθητά. Και οι δύο γίνονται γονείς που προσπαθούν να συμφιλιωθούν με το γεγονός ότι τα παιδιά τους δεν τους ανήκουν πλέον.

Camp αισθητική και queer αναγνώσεις

Το Mamma Mia! είναι γεμάτο χρώμα, υπερβολή και λάμψη. Παράλληλα περιλαμβάνει και έναν ανοιχτά queer χαρακτήρα, τον Χάρι, έναν από τους πιθανούς πατέρες της Σόφι.

Η Τρικυμία μπορεί να φαίνεται πιο παραδοσιακή, όμως πολλοί μελετητές εντοπίζουν σε αυτήν μια έντονη ρευστότητα, κυρίως μέσα από τον Άριελ. Το πνεύμα αλλάζει διαρκώς μορφές και ταυτότητες, μετακινείται ανάμεσα σε διαφορετικά φύλα και ρόλους και λειτουργεί ως σκηνοθέτης των θεαμάτων που οργανώνει ο Πρόσπερο.

Η Φιλίντα Λόιντ και η σύνδεση με τον Σαίξπηρ

Η σκηνοθέτιδα του Mamma Mia!, η Φιλίντα Λόιντ, έχει αφιερώσει μεγάλο μέρος της καριέρας της στην επανερμηνεία των έργων του Σαίξπηρ μέσα από γυναικείες οπτικές.

Ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 1990 παρουσίαζε παραστάσεις που έδιναν μεγαλύτερο βάρος στις γυναικείες εμπειρίες, ενώ αργότερα έγινε γνωστή για τις πρωτοποριακές σαιξπηρικές παραγωγές της με αποκλειστικά γυναικείους θιάσους. Οι παραστάσεις αυτές αντιμετώπιζαν τα κλασικά έργα όχι ως μουσειακά κειμήλια αλλά ως ζωντανές ιστορίες που μπορούν να αποκτήσουν νέο νόημα.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, το Mamma Mia! μοιάζει λιγότερο με μια ανάλαφρη παρένθεση και περισσότερο με μέρος μιας ευρύτερης δημιουργικής πορείας. Μπορεί να μην περιλαμβάνει μάγους, ναυάγια ή ξωτικά, όμως εξερευνά τα ίδια ερωτήματα γύρω από την οικογένεια, τη συγχώρεση και το πέρασμα του χρόνου.

Και ίσως γι’ αυτό η σύνδεση ανάμεσα στα δύο έργα να μην είναι τελικά τόσο παράξενη όσο ακούγεται. Κάτω από τις επιτυχίες των ABBA, τα λευκά σπίτια και τις καλοκαιρινές μελωδίες, μπορεί να κρύβεται μια σύγχρονη εκδοχή της Τρικυμίας, μεταφερμένη από τη σαιξπηρική σκηνή σε ένα ελληνικό νησί γεμάτο μουσική και νοσταλγία.