«Η πολλή δουλειά τρώει τον αφέντη»: Διακοπές τριών ετών συνταγογραφούσαν για το burnout οι Βικτωριανοί

Η επαγγελματική εξουθένωση θεωρείται συχνά ένα από τα χαρακτηριστικά προβλήματα της εποχής μας. Η συνεχής παρουσία στα social media, τα emails που φτάνουν όλες τις ώρες της ημέρας και οι αυξανόμενες απαιτήσεις της εργασίας έχουν κάνει το burnout ένα παγκόσμιο φαινόμενο. «Η πολλή δουλειά τρώει τον αφέντη», λέει η λαϊκή σοφία εδώ και γενιές. Κι αν ο όρος burnout είναι σχετικά πρόσφατος, η ανησυχία για τις συνέπειες της υπερβολικής εργασίας μόνο νέα δεν είναι. Οι Βικτωριανοί μιλούσαν ήδη για το λεγόμενο «overwork», το οποίο θεωρούσαν μία από τις πιο χαρακτηριστικές παρενέργειες της ταχύτατα μεταβαλλόμενης κοινωνίας τους.

Για τους ανθρώπους εκείνης της εποχής, η υπερβολική επαγγελματική πίεση αποτελούσε ένα νέο πρόβλημα που συνδεόταν με τις μεγάλες αλλαγές που έφερναν η βιομηχανική ανάπτυξη και η επέκταση της βρετανικής αυτοκρατορίας. Οι σιδηρόδρομοι και ο τηλέγραφος επέτρεπαν ταχύτερη επικοινωνία από ποτέ, δημιουργώντας την αίσθηση ότι ο ρυθμός της ζωής επιταχυνόταν συνεχώς.

Ένας από τους ανθρώπους που ασχολήθηκαν συστηματικά με το φαινόμενο ήταν ο γιατρός Τσαρλς Χένρι Φέλιξ Ρουθ. Το βιβλίο του On Overwork and Premature Mental Decay: Its Treatment γνώρισε τέσσερις εκδόσεις μεταξύ 1873 και 1888, αποτυπώνοντας το αυξανόμενο ενδιαφέρον για τις συνέπειες της υπερβολικής εργασίας στην υγεία.

Γκυστάβ Κουρμπέ, The Hunt Breakfast, 1858

Όταν η υπερκόπωση θεωρούνταν σχεδόν τίτλος τιμής

Οι Βικτωριανοί πίστευαν βαθιά στην αξία της εργασίας. Δεν είναι τυχαίο ότι ο φιλόσοφος Τόμας Κάρλαϊλ είχε περιγράψει τη νοοτροπία της εποχής ως το «Ευαγγέλιο της Εργασίας». Παράλληλα, όμως, υπήρχε αυξανόμενη ανησυχία για τα προβλήματα υγείας που μπορούσε να προκαλέσει η αδιάκοπη αφοσίωση στην επαγγελματική ζωή.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, ο νευρολόγος Τζορτζ Μπιρντ είχε εισαγάγει την έννοια της νευρασθένειας, μιας πάθησης που συνδεόταν με την υπερβολική καταπόνηση των νεύρων. Στη Βρετανία, αντίθετα, η υπερκόπωση αντιμετωπιζόταν με διαφορετικό τρόπο. Θεωρούνταν κάτι πιο «ανδρικό» και συχνά παρουσιαζόταν σχεδόν ως απόδειξη επαγγελματικής επιτυχίας και αφοσίωσης.

Όπως συμβαίνει σήμερα με το λεγόμενο executive burnout, έτσι και τότε η συζήτηση επικεντρωνόταν κυρίως στους επαγγελματίες και τα ανώτερα κοινωνικά στρώματα. Οι εργατικές τάξεις, παρότι συχνά δούλευαν κάτω από εξαιρετικά σκληρές συνθήκες, έμεναν εκτός αυτής της συζήτησης.

Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλούσε η κατάσταση των γιατρών. Ο Ρουθ αναφέρει την περίπτωση του δρος Γκόλντινγκ Μπερντ, ενός επιτυχημένου γιατρού που τον είχε συμβουλεύσει να μειώσει τους ρυθμούς εργασίας του. Του πρότεινε να αφιερώνει κάθε χρόνο έξι εβδομάδες σε διακοπές, προειδοποιώντας τον ότι διαφορετικά θα κατέληγε «ένας επιτυχημένος επαγγελματίας, αλλά ένας ετοιμοθάνατος γέρος». Ο ίδιος ο Μπερντ συνέχιζε να εργάζεται κανονικά και πέθανε λίγες εβδομάδες αργότερα, σε ηλικία μόλις 39 ετών.

Το ταξίδι ως θεραπεία στο burnout

Για όσους υπέφεραν από υπερκόπωση ή άλλες μορφές σωματικής και ψυχικής κατάρρευσης, η βασική θεραπεία που προτεινόταν –τουλάχιστον για τις εύπορες τάξεις– ήταν ένα ταξίδι σε κάποιο θέρετρο υγείας, κατά προτίμηση στην Ευρώπη.

Το 1870 ο Σκωτσέζος εκδότης Γουίλιαμ Τσέιμπερς δημοσίευσε το βιβλίο Wintering at Menton, στο οποίο περιέγραφε τη δική του εμπειρία. Μετά από μια περίοδο έντονης πίεσης ως λόρδος δήμαρχος του Εδιμβούργου, η υγεία του είχε κλονιστεί σοβαρά.

Στο βιβλίο του περιγράφει με θαυμασμό το τοπίο του Μεντόν στη Γαλλική Ριβιέρα, τον καταγάλανο ουρανό και το ήπιο κλίμα της περιοχής. Παράλληλα καλούσε τους αναγνώστες του να επανεξετάσουν τον τρόπο ζωής τους, παρατηρώντας ότι πολλοί άνθρωποι οδηγούνταν πρόωρα στον θάνατο επειδή είχαν «υποκύψει στον πυρετώδη και σχεδόν παράλογο αγώνα της ζωής», παραμένοντας υπερβολικά αφοσιωμένοι στις επαγγελματικές τους υποχρεώσεις.

Πώς το Μεντόν έγινε το αγαπημένο καταφύγιο των Βρετανών

Το Μεντόν εξελίχθηκε σταδιακά στον πιο δημοφιλή προορισμό για Βρετανούς που αναζητούσαν ανάρρωση από την υπερκόπωση ή άλλα προβλήματα υγείας. Σημαντικό ρόλο σε αυτό έπαιξε ο γιατρός Τζέιμς Χένρι Μπένετ, ο οποίος δημοσίευσε μια σειρά βιβλίων για την περιοχή, μεταξύ των οποίων τα Menton and the Riviera as a Winter Climate (1861) και Winter and Spring on the Shores of the Mediterranean (1865-1875).

Το δεύτερο λειτουργούσε ως ένας αναλυτικός οδηγός για τα θέρετρα της Μεσογείου. Έπειτα από σύγκριση διαφορετικών προορισμών, ο Μπένετ κατέληγε στο συμπέρασμα ότι το Μεντόν προσέφερε τις καλύτερες κλιματικές συνθήκες για ανάρρωση.

Η μεγάλη επιρροή των βιβλίων του συνδεόταν και με τη δική του προσωπική ιστορία. Στον πρόλογο των εκδόσεών του περιέγραφε πώς 25 χρόνια εξαντλητικής εργασίας ως γιατρός στο Λονδίνο είχαν καταρρακώσει την υγεία του. Το 1859 διαγνώστηκε με φυματίωση και, παρά τις προσπάθειές του, δεν κατάφερνε να ανακόψει την εξέλιξη της ασθένειας.

Πιστεύοντας ότι πλησίαζε στο τέλος της ζωής του, ταξίδεψε στη Ριβιέρα. Εκεί, κάτω από τον ήπιο ουρανό του Μεντόν και απαλλαγμένος από το άγχος και τις πιέσεις της προηγούμενης ζωής του, είδε την υγεία του να βελτιώνεται αισθητά.

Από τότε αποφάσισε να περνά εκεί κάθε χειμώνα και τελικά άνοιξε ιατρείο στην περιοχή. Το Μεντόν μετατράπηκε σταδιακά από ένα μικρό χωριό σε μεγάλο θέρετρο υγείας, αποκτώντας ακόμη και ξεχωριστή αγγλική συνοικία.

La route rouge près de Menton, Κλοντ Μονέ

Επιστροφή στη φύση

Ο Μπένετ υπήρξε μία από τις σημαντικότερες μορφές της λεγόμενης «ιατρικής κλιματολογίας». Σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, πολλές ασθένειες –ανάμεσά τους και η φυματίωση– μπορούσαν να θεραπευτούν ή τουλάχιστον να επιβραδυνθούν εάν ο ασθενής μεταφερόταν σε περιοχή με κατάλληλο κλίμα.

Η θεωρία αυτή αναπτύχθηκε εν μέρει ως αντίδραση στις συνθήκες που επικρατούσαν στις βιομηχανικές πόλεις, όπου η ατμοσφαιρική ρύπανση και η αιθαλομίχλη επιβάρυναν ιδιαίτερα τους ανθρώπους που έπασχαν από αναπνευστικά προβλήματα.

Η θεραπεία που πρότεινε ο Μπένετ θεωρήθηκε ιδιαίτερα πρωτοποριακή για την εποχή. Αντί να παραμένουν κλεισμένοι σε αποπνικτικά δωμάτια, οι ασθενείς ενθαρρύνονταν να βγαίνουν στη φύση, να περπατούν στους λόφους, να απολαμβάνουν τον ήλιο και τον καθαρό αέρα. Η επαφή με το φυσικό περιβάλλον θεωρούνταν βασικό κομμάτι της θεραπείας, χωρίς να απαιτείται φαρμακευτική αγωγή.

Ακόμη και οι ηλικιωμένοι ή οι πιο αδύναμοι ασθενείς ενθαρρύνονταν να μεταφέρονται καθημερινά σε διαφορετικά ηλιόλουστα και προστατευμένα σημεία της περιοχής. Όπως υποστήριζε ο Μπένετ, η αλλαγή παραστάσεων βοηθούσε να ανανεωθεί το πνεύμα χωρίς να καταπονείται το σώμα.

Η «νόμιμη αδράνεια»

Για όσους υπέφεραν από υπερκόπωση, ο Μπένετ δεν πρότεινε σύντομες αποδράσεις. Αντίθετα, θεωρούσε απαραίτητη την παραμονή στο Μεντόν για τουλάχιστον τρεις ολόκληρους χειμώνες.

Η προσέγγισή του απείχε πολύ τόσο από τις σύντομες επισκέψεις στα λουτρά του 18ου αιώνα όσο και από τα σύγχρονα σύντομα ταξίδια ευεξίας. Αυτό που πρότεινε ήταν μια μορφή «νόμιμης αδράνειας», όπου ο εργαζόμενος μπορούσε να ζήσει μια ήρεμη και στοχαστική ζωή, απαλλαγμένος από την πίεση της καθημερινότητας.

Η φήμη του Μεντόν εξαπλώθηκε γρήγορα. Η βασίλισσα Βικτωρία επισκέφθηκε την πόλη μαζί με τον γιο της Λεοπόλδο, ο οποίος έπασχε από αιμορροφιλία, ενώ προσωπικότητες όπως ο Ρόμπερτ Λούις Στίβενσον, ο Όμπρεϊ Μπίρντσλεϊ και η Κάθριν Μάνσφιλντ βρέθηκαν εκεί αναζητώντας καλύτερη υγεία.

Οι μαρτυρίες που άφησαν πίσω τους αποτυπώνουν τόσο τις δυσκολίες όσο και τις ελπίδες όσων αναζητούσαν θεραπεία μακριά από τον θόρυβο και την πίεση της βιομηχανικής εποχής.

Όπως επισημαίνεται και στο βιβλίο In Quest of a Cure: Literary and Medical Cultures of the Health Resort, που εξετάζει την ιστορία των θερέτρων υγείας στο Μεντόν, το Νταβός και άλλες περιοχές, η θεραπεία της υπερκόπωσης βασιζόταν κυρίως στον χρόνο. Απέναντι στη βιασύνη, το άγχος και την αίσθηση ότι κάθε λεπτό έπρεπε να αξιοποιηθεί παραγωγικά, οι γιατροί της εποχής πρότειναν κάτι εντελώς διαφορετικό: αργούς ρυθμούς, ξεκούραση και επαφή με τη φύση.

*Mε πληροφορίες από: The Conversation