Καθώς η Wikipedia πλησιάζει τα 25 χρόνια λειτουργίας της, το ερώτημα που κυριαρχεί δεν αφορά πλέον το παρελθόν της, αλλά το μέλλον της. Η μεγαλύτερη μη κερδοσκοπική πλατφόρμα γνώσης στον κόσμο βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα σύνθετο πλέγμα προκλήσεων: την άνοδο της τεχνητής νοημοσύνης, την πτώση της επισκεψιμότητας, την πολιτική πόλωση, τις ρυθμιστικές πιέσεις και έναν νέο, πιο επιθετικό ανταγωνισμό από ιδιωτικές τεχνολογικές πλατφόρμες.

Η Wikipedia, που ιδρύθηκε το 2001 από τον Τζίμι Γουέιλς ως ανοιχτό, συλλογικό εγχείρημα παραγωγής γνώσης, βασίζεται σε μια αρχή που παραμένει αμετάβλητη: την ουδετερότητα (Neutral Point of View – NPOV). Ωστόσο, η διατήρηση αυτής της αρχής γίνεται ολοένα και δυσκολότερη σε ένα ψηφιακό περιβάλλον όπου η πληροφορία είναι πεδίο πολιτικής σύγκρουσης.

Σύμφωνα με ανάλυση των Financial Times, η Wikipedia αποτελεί σήμερα έναν από τους τελευταίους μεγάλους ψηφιακούς θεσμούς που λειτουργούν εκτός του μοντέλου της οικονομίας των πλατφορμών. Δεν βασίζεται στη διαφήμιση, δεν προωθεί αλγοριθμικά περιεχόμενο και δεν ανταγωνίζεται για «χρόνο οθόνης». Αυτό ακριβώς το χαρακτηριστικό, που για χρόνια θεωρήθηκε πλεονέκτημα, ενδέχεται πλέον να αποτελεί και δομική αδυναμία.

Η απειλή της τεχνητής νοημοσύνης

Η εκρηκτική εξάπλωση εργαλείων generative AI, όπως το ChatGPT, έχει αλλάξει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο οι χρήστες αναζητούν πληροφορίες. Οι μεγάλες γλωσσικές μηχανές έχουν εκπαιδευτεί σε τεράστιο βαθμό πάνω στο περιεχόμενο της Wikipedia, χωρίς όμως να επιστρέφουν απαραίτητα επισκεψιμότητα στην ίδια την πλατφόρμα.

Στελέχη του Wikimedia Foundation αναγνωρίζουν ότι η χρήση AI έχει ήδη μειώσει την άμεση επισκεψιμότητα, ιδιαίτερα για βασικές πληροφοριακές αναζητήσεις. Η Wikipedia παραμένει μεν στις κορυφαίες ιστοσελίδες παγκοσμίως, ωστόσο η εξάρτηση της ψηφιακής γνώσης από «ενδιάμεσους» —μηχανές αναζήτησης και AI assistants— δημιουργεί ένα νέο οικοσύστημα όπου η Wikipedia τροφοδοτεί το σύστημα χωρίς να το ελέγχει.

Την ίδια στιγμή, εμφανίζονται ανταγωνιστικές πλατφόρμες που επιχειρούν να υποκαταστήσουν την εγκυκλοπαίδεια. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί Grokipedia, το AI εγχείρημα του Έλον Μασκ, το οποίο παρουσιάστηκε ως εναλλακτική λύση, αλλά σύμφωνα με αναλύσεις έχει κατακλυστεί από παραπληροφόρηση και ιδεολογικά φορτισμένο περιεχόμενο.

Το παράδειγμα «ναζιστικού χαιρετισμού» και η μάχη της τεκμηρίωσης

Η ένταση γύρω από το ποια γεγονότα «χωρούν» σε ένα λήμμα και με ποια διατύπωση, φάνηκε χαρακτηριστικά σε μια διαμάχη που ξέσπασε μετά τη δεύτερη ορκωμοσία του προέδρου των ΗΠΑ Ντόναντ Τραμπ. Στη σελίδα του Έλον Μασκ στη Wikipedia, χρήστης πρόσθεσε ότι σε συγκέντρωση που ακολούθησε «ο Μασκ φάνηκε να κάνει ναζιστικό χαιρετισμό». Μέσα σε λίγα λεπτά η αλλαγή αναιρέθηκε, άνοιξε συζήτηση για το αν το περιστατικό είναι εγκυκλοπαιδικά σημαντικό και πώς πρέπει να αποδοθεί χωρίς υπερβολές ή υπονοούμενα.

Ακολούθησαν διαδοχικές επεξεργασίες: άλλοι χρήστες έγραψαν ότι η χειρονομία «θεωρήθηκε ευρέως ως ναζιστικός χαιρετισμός», ενώ προστέθηκαν και διατυπώσεις που επικαλούνταν τοποθετήσεις τρίτων (π.χ. ότι πρόκειται για «αδέξια» κίνηση και όχι αντισημιτισμό). Το θέμα κατέληξε να έχει εκτενή καταγραφή, με πολυήμερη «μάχη» στις σελίδες συζήτησης για τη σωστή ονομασία και την απαιτούμενη τεκμηρίωση. Είναι ένα παράδειγμα του πώς λειτουργεί η Wikipedia: όχι ως μονοκόμματη «αλήθεια», αλλά ως μηχανισμός διαρκούς διαπραγμάτευσης ανάμεσα σε πηγές, διατυπώσεις και κανόνες ουδετερότητας.

Πολιτική πίεση και επιθέσεις αξιοπιστίας

Η Wikipedia δεν βρίσκεται μόνο σε τεχνολογικό, αλλά και σε πολιτικό κλοιό. Στις ΗΠΑ, Ρεπουμπλικανοί πολιτικοί έχουν κατηγορήσει επανειλημμένα την πλατφόρμα για «ιδεολογική μεροληψία», με τον Έλον Μασκ να φτάνει στο σημείο να ζητήσει δημόσια τη διακοπή χρηματοδότησής της. Παράλληλα, think tanks και οργανισμοί που συνδέονται με την ακροδεξιά αμφισβητούν ανοιχτά τη νομιμοποίηση της Wikipedia ως ουδέτερης πηγής γνώσης.

Όπως σημειώνουν οι Financial Times, αυτές οι επιθέσεις δεν στοχεύουν απλώς την Wikipedia, αλλά το ίδιο το μοντέλο της συλλογικής, τεκμηριωμένης γνώσης. Σε μια εποχή όπου η πληροφορία χρησιμοποιείται ως εργαλείο πολιτικής ισχύος, η ύπαρξη ενός μη κερδοσκοπικού, ανοιχτού αρχείου θεωρείται απειλή.

Ρυθμιστικά εμπόδια και παγκόσμιες απαγορεύσεις

Παράλληλα, η Wikipedia βρίσκεται αντιμέτωπη με αυξανόμενες ρυθμιστικές πιέσεις. Νομοθεσίες όπως το Digital Services Act της ΕΕ ή το Online Safety Act στο Ηνωμένο Βασίλειο αντιμετωπίζουν την πλατφόρμα με τον ίδιο τρόπο που αντιμετωπίζουν τις εμπορικές πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης, αγνοώντας τις δομικές διαφορές, σημειώνει το δημοσίευμα.

Σε χώρες όπως η Ινδία, η Τουρκία και η Κίνα, η Wikipedia έχει βρεθεί μπλοκαρισμένη ή σε νομικές διαμάχες λόγω περιεχομένου που θεωρείται πολιτικά ευαίσθητο. Οι απαιτήσεις για αποκάλυψη στοιχείων συντακτών απειλούν άμεσα τη λειτουργία της, καθώς μεγάλο μέρος της κοινότητας βασίζεται στην ανωνυμία για λόγους ασφάλειας.

Το κρίσιμο ερώτημα

Παρά τις πιέσεις, η Wikipedia εξακολουθεί να λειτουργεί με τον ίδιο μηχανισμό: μακροχρόνιες συζητήσεις, τεκμηρίωση, συναίνεση και σταδιακή εξέλιξη. Το μοντέλο αυτό, αργό και συχνά δυσλειτουργικό, έχει αποδειχθεί ανθεκτικό στο χρόνο.

Όπως επισημαίνουν οι Financial Times, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν η Wikipedia μπορεί να ανταγωνιστεί τις ιδιωτικές πλατφόρμες ταχύτητας και AI, αλλά αν το διαδίκτυο μπορεί να συνεχίσει να υπάρχει χωρίς θεσμούς σαν τη Wikipedia. Σε ένα οικοσύστημα όπου η πληροφορία γίνεται προϊόν, η Wikipedia παραμένει μια σπάνια εξαίρεση: μια υποδομή γνώσης που δεν υπόσχεται ευκολία, αλλά αξιοπιστία.

Το αν αυτό αρκεί για να επιβιώσει στον επόμενο ψηφιακό κύκλο, παραμένει ανοιχτό.

Ειδήσεις Σήμερα: