Πλανημένοι

Βιβλίο χωρίς «φιλολογία». Γι’ αυτό και το περιλαμβάνουμε στον κύκλο των θεμάτων μας. «Κριτική του Μεταπολέμου» ο τίτλος του. Κριτική καταστάσεων κάνει ο Ρένος Αποστολίδης. Νευρώδης, θυελλώδης, μαχητικός, εκρηκτικός, αμείλικτος, με το προσωπικό του ύφος, ταύρος που ορμά σε κατάστημα με ψευτοπράματα, με γυάλινα ανθρωπάκια και καραγκιοζάκια και τα κάνει λίμπα.

Πού να τον ονοματίση η κριτική; Μήπως κι’ αυτός ο ευλογημένος άφησε και κανένα έξω από το πεδίο βολής του, για να μείνη και κάποιος να τον μνημονεύη; Θυμίζει το χωρικό που τα είχε βάλει με όλο το χωριό, και όταν ήρθε η ώρα της αποδημίας του,  ο ιερέας που είχε κι’ αυτός υποστή τα βέλη του στηλιτευτή, έστειλε να φέρουν από γειτονική ενορία παπά για τον διαβάση.

Παπάς από ξένη ενορία νιώθει και η στήλη αυτή που καταπιάνεται σήμερα με το βιβλίο του μαστιγοφόρου.

Ευτυχώς που ο κ. Αποστολίδης στην «Κριτική του Μεταπολέμου» μιλεί περισσότερο για πράγματα. Τα πρόσωπα δεν αναφέρονται παρά μόνο «ως πραγμάτων φορείς». Τσεκ-απ του Ρωμέικου· τα μικρόβια, τα καρκινώματα, τα σαπρόφυτα, τα παράσιτα, τα ζιζάνια στο μικροσκόπιο όλα.

Κριτική χωρίς έλεος. Άρπα την εσύ Δεξιά, άρπα την εσύ Αριστερά.

Νέος ακόμα, γυιος του συναδέλφου μας Ηρακλή Αποστολίδη που σε μια γενεά τενεκεδοκρουστών έμεινε ευπρεπής και αφανής στρατιώτης του μόχθου και του στοχασμού, ο Ρένος, πολεμιστής στο Γράμμο κατά την τραγωδία του Συμμοριτοπολέμου, αντικειμενικός μέσα στο κορύφωμα του φανατισμού, αρχίζει από την περίοδο εκείνη την κριτική του Τόπου.

Μια καλή κουβέντα για όλους στην αρχή. Πώς του ξέφυγε; Δεν είναι ο καλός λόγος στις συνήθειές του. Αναγνωρίζει όμως ότι κατά τα χρόνια εκείνα της συγκρούσεως δεν είδε ανάξιους του Ελληνικού Σπιτιού. «Πλανημένους όμως λίγο ή πολύ τους είδα όλους». Και τα δύο μέρη τράβηξαν το σχοινί. Αλλιώς το σχοινί δεν θα τεντωνόταν. «Μόνο οι ακοινωνιολόγητοι και οι αστόχαστοι θαρούνε πως το σκοινί τεντώνεται ποτέ από τη μια μόνο μεριά…»

Συντριπτική για τον πολέμιο η νίκη της Δεξιάς. Πού είναι όμως τα νικητήρια επιτεύγματά της; Δεν υπάρχουν. Και τούτο επειδή «δεν ενίκησε παιδευτικά, πατρικά, σπιτικά. Ενίκησε φανατικά, σαβαωθικά, σαν ξένος προς τον ηττημένο, σαν άλλο, ξένο σπίτι».

Η Αριστερά πάλι θυσίασε ό,τι πιο εκλεκτό και δυναμικό είχε, «σα νάταν η στερνή μέρα του κόσμου, σα να μη επρόκειτο να ξαναζήσουμε όλοι μέσα εδώ – σα να μη είχε σπίτι. Το κάναμε ρημάδι δηλαδή το Σπίτι και το ξεθεμελιώσαμε μέσα μας».

Απόσπασμα από άρθρο του Παύλου Παλαιολόγου με τίτλο «Η πορεία ενός τόπου». Είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Το Βήμα» στις 9 Ιανουαρίου 1963.

Αποστασιοποιημένοι –πρόσκαιρα έστω– από την τύρβη της επικαιρότητας και της καθημερινότητας, ανατρέχουμε κατά την προσφιλή μας συνήθεια στα περασμένα, με αφορμή την εβδομηκοστή όγδοη επέτειο της Απελευθέρωσης της Αθήνας από το ναζιστικό ζυγό.

Το πράξαμε και λίγο νωρίτερα, με το κείμενο του Μάριου Πλωρίτη για την τόσο οδυνηρή προσγείωση μετά την Απελευθέρωση, για τις μεταπολεμικές δοκιμασίες που έμελλε να βιώσει ο ελληνισμός, για τα αλγεινά και ολέθρια λάθη που διεπράχθησαν ένθεν κακείθεν.

Σε αυτές τις δοκιμασίες, σε αυτά τα λάθη, αναφέρεται και ο Ρένος. Θυελλώδης και αμείλικτος, όπως τον χαρακτηρίζει ο Παλαιολόγος, ασκεί ανηλεή κριτική και στις δύο πλευρές, επιρρίπτει ευθύνες και στα δύο στρατόπεδα για την τραγική διάψευση των ελπίδων και των προσδοκιών, για το αιματοκύλισμα που ακολούθησε.

Το σχοινί δεν τεντώνεται από τη μια μόνο μεριά, λέει ο μαστιγοφόρος Ρένος.

Το τέντωσαν σαφώς οι νικητές, που επέδειξαν φανατισμό, αχρείαστη σκληρότητα, βαναυσότητα και μικροψυχία.

Το τέντωσαν όμως και οι ηττημένοι, που, στο όνομα της ιδεολογίας τους, ρήμαξαν τον ίδιον τους τον τόπο, το ίδιο τους το σπίτι, στρέφοντας τα πυρά τους κατά δικαίων και αδίκων.

Δεν ήταν ανάξιοι αυτοί που συγκρούστηκαν, ούτε οι μεν ούτε οι δε. Πλανημένοι ήταν, εξηγεί ο Ρένος. Όλοι τους, άλλος λιγότερο κι άλλος περισσότερο.

Και κρίνοντας από τα αποτελέσματα των πράξεών τους, επλανήθησαν πλάνην οικτράν…