Πίσω από την Αψίδα του Τραμπ: Η πολιτική των μνημείων και η αρχιτεκτονική της εξουσίας

Η πρόταση του προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ να ανεγερθεί μια γιγαντιαία Αψίδα του Θριάμβου στην Ουάσιγκτον αντιμετωπίστηκε από πολλούς ως ακόμη ένα μεγαλόπνοο αλλά αμφιλεγόμενο σχέδιο της κυβέρνησής του. Αρχιτέκτονες, ιστορικοί και οργανώσεις προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς εστίασαν κυρίως στην αισθητική του έργου, στο μέγεθός του και στην αλλοίωση του ιστορικού χαρακτήρα της αμερικανικής πρωτεύουσας. Για τον αρχιτέκτονα και ιστορικό της αρχιτεκτονικής Μάικλ Ρ. Άλεν, όμως, το πραγματικό διακύβευμα βρίσκεται αλλού. Σε άρθρο του στο Jacobin υποστηρίζει ότι η Αψίδα του Τραμπ δεν είναι απλώς ένα ακόμη μνημείο, αλλά μια πολιτική δήλωση για το πώς αντιλαμβάνεται η εξουσία την ιστορία, τον πατριωτισμό και τον δημόσιο χώρο. Το ίδιο αποκαλυπτική, όμως, θεωρεί και την αδυναμία των επικριτών της να προτείνουν ένα διαφορετικό όραμα για τα εθνικά μνημεία.

Οικοδομικό υλικό αναβλύζει από ένα μικρότερο αντίγραφο της προτεινόμενης από τον πρόεδρο των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ «Αψίδας του Θριάμβου», ύψους περίπου 76 μέτρων, στην έκθεση Great American State Fair, στο National Mall στην Ουάσινγκτον, την 1η Ιουλίου 2026. REUTERS/Cheney Orr

REUTERS/Cheney Orr

Το σχέδιο προβλέπει την κατασκευή μιας αψίδας ύψους περίπου 76 μέτρων πάνω από τη Γέφυρα Άρλινγκτον, στον άξονα που συνδέει το Μνημείο του Αβραάμ Λίνκολν με το Εθνικό Κοιμητήριο του Άρλινγκτον. Εμπνευστής της ιδέας είναι ο συντηρητικός επικριτής της μοντέρνας αρχιτεκτονικής Κέιτσμπι Λι, ενώ σημαντικό ρόλο διαδραμάτισε και ο Ρόντνεϊ Μιμς Κουκ Τζούνιορ, τον οποίο ο Τραμπ επέλεξε για την προεδρία της Επιτροπής Καλών Τεχνών. Το έργο παρουσιάστηκε ως μνημείο αφιερωμένο στις στρατιωτικές νίκες των Ηνωμένων Πολιτειών, στο πλαίσιο των εορτασμών για τα 250 χρόνια από την ίδρυση της χώρας.

Ένα υπό κλίμακα μοντέλο της προτεινόμενης από τον πρόεδρο των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ Αψίδας του Θριάμβου ύψους περίπου 79 μέτρων, καθώς και της γύρω περιοχής, συμπεριλαμβανομένων του Military Women’s Memorial και του Μνημείου του Λίνκολν, εκτίθεται πάνω σε τραπέζι κατά τη διάρκεια συνεδρίασης της National Capital Planning Commission στην Ουάσινγκτον, στις 9 Ιουλίου 2026. REUTERS/Elizabeth Frantz

REUTERS/Elizabeth Frantz

Ένα σύμβολο δύναμης χωρίς πραγματικό βάθος

Ο Άλεν επισκέφθηκε το ομοίωμα της Αψίδας που παρουσιάστηκε στη «Μεγάλη Αμερικανική Πολιτειακή Έκθεση» στην Ουάσιγκτον και περιγράφει μια κατασκευή που περισσότερο θύμιζε σκηνικό θεματικού πάρκου παρά εθνικό μνημείο. Τα χρυσά διακοσμητικά στοιχεία, οι αετοί, τα ανάγλυφα και το αντίγραφο του Αγάλματος της Ελευθερίας δημιουργούσαν, κατά την άποψή του, μια εικόνα εντυπωσιασμού χωρίς ουσιαστικό περιεχόμενο.

Η ίδια λογική, σημειώνει, χαρακτήριζε και ολόκληρη την έκθεση, όπου κυριαρχούσαν τα πατριωτικά σύμβολα αλλά έλειπε οποιαδήποτε αναφορά στη σύνθετη κοινωνική και ιστορική πραγματικότητα των Ηνωμένων Πολιτειών. Έτσι, η Αψίδα λειτουργεί ως η μόνιμη έκφραση αυτής της αισθητικής: ενός μνημείου που επιχειρεί να προβάλει την εικόνα μιας πανίσχυρης αυτοκρατορίας, τη στιγμή που η αμερικανική ισχύς δοκιμάζεται σε διεθνές επίπεδο.

Παρότι αρκετοί συνέκριναν την πρόταση με τα μεγαλόπνοα σχέδια του Άλμπερτ Σπέερ για τη ναζιστική Γερμανία, ο Άλεν θεωρεί ότι η αναλογία είναι υπερβολική. Κατά την εκτίμησή του, η Αψίδα του Τραμπ δεν διαθέτει ούτε την ιδεολογική συνοχή ούτε τον συμβολικό όγκο που είχαν τα ναζιστικά αρχιτεκτονικά σχέδια. Αντίθετα, τη χαρακτηρίζει ένα έργο που ανακυκλώνει γνώριμες μορφές χωρίς να παράγει νέο νόημα. Η κενότητά της, υποστηρίζει, αντικατοπτρίζει περισσότερο μια πολιτική εξουσία που προσπαθεί να δείχνει ισχυρή παρά μια πραγματική αυτοκρατορική αυτοπεποίθηση.

Ένα μικρότερο αντίγραφο της προτεινόμενης από τον πρόεδρο των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ «Αψίδας του Θριάμβου», ύψους περίπου 76 μέτρων, δεσπόζει στον χώρο της Great American State Fair, στο National Mall της Ουάσινγκτον, στις 29 Ιουνίου 2026. REUTERS/Cheney Orr

Η κριτική που δεν προτείνει λύσεις

Κατά τον Άλεν, το σημαντικότερο πρόβλημα δεν είναι μόνο το ίδιο το έργο, αλλά και ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζεται. Οι περισσότερες αντιδράσεις περιορίζονται στην προσπάθεια να σταματήσει η κατασκευή, χωρίς να ανοίγει μια ουσιαστική συζήτηση για το ποια μορφή θα έπρεπε να έχουν τα δημόσια μνημεία μιας σύγχρονης δημοκρατίας.

Η δημόσια αντιπαράθεση, γράφει, εγκλωβίζεται σε ζητήματα πολεοδομικών εγκρίσεων, αδειοδοτήσεων και διαδικασιών, αφήνοντας αναπάντητο το βασικό ερώτημα: πώς μπορεί να σχεδιαστεί ένας δημόσιος χώρος που να εκφράζει τις δημοκρατικές αξίες αντί της κρατικής ισχύος.

Αυτό έγινε εμφανές και στη διαδικασία έγκρισης του έργου. Παρότι περίπου 600 πολίτες συμμετείχαν στη δημόσια διαβούλευση και το 99,5% των σχολίων ήταν αρνητικό, η Επιτροπή Καλών Τεχνών ενέκρινε ομόφωνα την πρόταση. Αντίστοιχα, η Εθνική Επιτροπή Σχεδιασμού της Πρωτεύουσας έδωσε επίσης το «πράσινο φως», ενώ οργανώσεις όπως η DC Preservation League και το National Trust for Historic Preservation προειδοποίησαν ότι η διαδικασία προχώρησε χωρίς ουσιαστική συμμετοχή της κοινωνίας. Για τον Άλεν, η υπόθεση αυτή αναδεικνύει τα όρια των θεσμών διαβούλευσης, όταν οι αποφάσεις έχουν ουσιαστικά ληφθεί εκ των προτέρων.

Στρατιωτικά αεροσκάφη των ΗΠΑ πετούν πάνω από ένα μοντέλο της προτεινόμενης από τον πρόεδρο των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ «Αψίδας του Θριάμβου», κατά τη διάρκεια της Great American State Fair στο National Mall, στο πλαίσιο των εορτασμών για την 250ή επέτειο της αμερικανικής ανεξαρτησίας, στην Ουάσινγκτον, στις 4 Ιουλίου 2026. REUTERS/Jonathan Ernst

Οι θριαμβικές αψίδες και το βάρος της ιστορίας

Ο Άλεν υποστηρίζει ότι η συζήτηση γύρω από την πρόταση του Τραμπ δεν μπορεί να αποκοπεί από την ιστορία του ίδιου του αρχιτεκτονικού συμβόλου. Οι θριαμβικές αψίδες δεν υπήρξαν ποτέ ουδέτερα μνημεία· από τη γέννησή τους συνδέθηκαν με την προβολή της στρατιωτικής νίκης, της αυτοκρατορικής ισχύος και της πολιτικής κυριαρχίας.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Αψίδα του Θριάμβου στο Παρίσι, που ανεγέρθηκε επί Ναπολέοντα, ενός ηγέτη ο οποίος –όπως υπενθυμίζει ο συγγραφέας– περιόρισε την ελευθερία του Τύπου, φυλάκισε πολιτικούς αντιπάλους και επανέφερε τη δουλεία στις γαλλικές αποικίες. Ακόμη παλαιότερο πρότυπο είναι η ρωμαϊκή Αψίδα του Τίτου, η οποία εξυμνεί τον αυτοκράτορα και τη στρατιωτική του νίκη, ενώ για αιώνες αποτέλεσε σύμβολο πολιτικής και θρησκευτικής υποταγής.

Την ίδια στιγμή, ο Άλεν επισημαίνει ότι ούτε το σημερινό μνημειακό τοπίο της Ουάσιγκτον μπορεί να θεωρηθεί ιστορικά ουδέτερο. Η ομοσπονδιακή πρωτεύουσα οικοδομήθηκε με την εργασία σκλάβων και τα μνημεία της αντανακλούν συγκεκριμένες αντιλήψεις για την εξουσία και την εθνική ταυτότητα. Γι’ αυτό θεωρεί ότι η απάντηση δεν μπορεί να είναι απλώς η διατήρηση του υπάρχοντος τοπίου απέναντι στην Αψίδα του Τραμπ, αλλά μια συνολική επανεξέταση του τρόπου με τον οποίο οι Ηνωμένες Πολιτείες επιλέγουν να αφηγούνται την ιστορία τους.

Ένα μοντέλο της προτεινόμενης από τον πρόεδρο των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ «Αψίδας του Θριάμβου» την τελευταία ημέρα της Great American State Fair, στο National Mall στην Ουάσινγκτον, στις 10 Ιουλίου 2026. REUTERS/Kylie Cooper

Η εναλλακτική πρόταση για τον δημόσιο χώρο

Ο συγγραφέας δεν περιορίζεται στην κριτική. Αναζητώντας μια διαφορετική προσέγγιση, παραπέμπει στο βιβλίο Antifascist Architecture των Άντριου Σάντα Λούσια και Ντάνιελ Τζόνας Ρος, το οποίο εξετάζει έργα που απομακρύνονται από την αισθητική του αυταρχισμού και επιχειρούν να εκφράσουν συλλογικές, δημοκρατικές αξίες.

Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα παρουσιάζει το έργο της Γιουγκοσλάβας αρχιτέκτονα Σβετλάνα «Κάνα» Ράντεβιτς. Το μνημείο που σχεδίασε το 1980 στο σημερινό Μαυροβούνιο δεν εξυμνεί έναν ηγέτη ή μια στρατιωτική νίκη, αλλά τους ανθρώπους που έχασαν τη ζωή τους στους πολέμους που συνδέθηκαν με τη δημιουργία της σοσιαλιστικής Γιουγκοσλαβίας. Η αφαιρετική μορφή του, κατασκευασμένη από σκυρόδεμα και τοπική πέτρα, αποφεύγει τις νεοκλασικές αναφορές και επιχειρεί να ενταχθεί στο φυσικό τοπίο αντί να επιβληθεί σε αυτό.

Ένα μικρότερο αντίγραφο της προτεινόμενης από τον πρόεδρο των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ «Αψίδας του Θριάμβου», 28 Ιουνίου 2026. REUTERS/Elizabeth Frantz

Από το παράδειγμα αυτό ο Άλεν οδηγείται στο βασικό του συμπέρασμα. Υποστηρίζει ότι ο σχεδιασμός των δημόσιων μνημείων δεν θα πρέπει να αποτελεί αποκλειστικό προνόμιο κρατικών αξιωματούχων ή επιτροπών ειδικών. Οι πολίτες, λέει, πρέπει να συμμετέχουν ουσιαστικά στις αποφάσεις, ενώ η επιλογή των δημιουργών δεν θα πρέπει να εξαρτάται από το κύρος ή τις διασυνδέσεις τους.

Για τον ίδιο, η αντιπαράθεση γύρω από την Αψίδα του Τραμπ αποκαλύπτει ένα ευρύτερο έλλειμμα: την απουσία μιας σύγχρονης δημοκρατικής αντίληψης για τον δημόσιο χώρο. Το πραγματικό δίλημμα, καταλήγει, δεν είναι αν η Ουάσιγκτον θα αποκτήσει ακόμη ένα μνημείο αυτοκρατορικού ύφους, αλλά αν οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορούν να δημιουργήσουν μνημεία που θα αφηγούνται την ιστορία των πολιτών τους αντί να υμνούν την κρατική ισχύ και τους ηγέτες της.