Το μουσείο όπου οι επισκέπτες επιτρέπεται να αγγίξουν ένα αριστούργημα της γλυπτικής

Στα περισσότερα μουσεία, η απαγόρευση της επαφής με τα εκθέματα θεωρείται αυτονόητη. Στο Μουσείο Cappella Sansevero της Νάπολης, όμως, στις 17 Μαρτίου εφαρμόστηκε μια διαφορετική προσέγγιση. Για πρώτη φορά, σύμφωνα με το El Pais, μια ομάδα τυφλών και ατόμων με μειωμένη όραση είχε τη δυνατότητα να αγγίξει τον περίφημο Καλυμμένο Χριστό (Cristo Velato) του Τζουζέπε Σανμαρτίνο, το αριστουργηματικό γλυπτό του 1753 που έχει γίνει διάσημο για το μαρμάρινο πέπλο το οποίο μοιάζει σχεδόν διάφανο. Η πρόσβαση πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο ενός αυστηρά σχεδιασμένου πρωτοκόλλου, με την προσωρινή απομάκρυνση του προστατευτικού κιγκλιδώματος.

Για τη Μαρία Αλεσάντρα Μασούτσι, πρόεδρο του μουσείου, η συγκεκριμένη πρωτοβουλία αποδεικνύει ότι η προσβασιμότητα και η προστασία των έργων τέχνης δεν είναι έννοιες που αλληλοαναιρούνται. Αντίθετα, μπορούν να συνυπάρξουν όταν υπάρχει σωστός σχεδιασμός.

Προστασία και προσβασιμότητα μπορούν να συνυπάρξουν

Η Μασούτσι υποστηρίζει ότι η συζήτηση γύρω από τη διατήρηση των έργων και την πρόσβαση του κοινού ξεκινά συχνά από μια λανθασμένη παραδοχή: ότι το ένα αποκλείει το άλλο. Όπως εξηγεί, η εμπειρία του Cappella Sansevero απέδειξε πως η πρόσβαση μπορεί να οργανωθεί με τρόπο που να προστατεύει το έργο χωρίς να αποκλείει κανέναν.

Η χρήση ειδικών γαντιών, ο αυστηρός έλεγχος του χρόνου επαφής και η προσεκτική οργάνωση κάθε επίσκεψης επέτρεψαν στους συμμετέχοντες να αγγίξουν το γλυπτό χωρίς να τεθεί σε κίνδυνο η διατήρησή του. Για το μουσείο, η προσβασιμότητα δεν αποτελεί εξαίρεση αλλά μέρος του τρόπου λειτουργίας του.

Η αφή αποκαλύπτει όσα δεν βλέπει το μάτι

Σύμφωνα με τη Μασούτσι, η αφή δεν λειτουργεί ως υποκατάστατο της όρασης αλλά ως ένας διαφορετικός τρόπος κατανόησης ενός έργου τέχνης. Μέσα από την επαφή με το μάρμαρο, ο επισκέπτης αντιλαμβάνεται τον όγκο, τις καμπύλες, την υφή και τις επιφάνειες του γλυπτού με έναν τρόπο που η απλή παρατήρηση δεν μπορεί να προσφέρει.

Η εμπειρία αυτή επιβεβαιώθηκε και από την Κιάρα Λονγκομπάρντι, η οποία έχασε την όρασή της στην ενήλικη ζωή. Κατά τη διάρκεια της ξενάγησης στο μουσείο κατάφερε να εντοπίσει ένα μικρό καρφί που ανασηκώνει ανεπαίσθητα το μαρμάρινο πέπλο, μια λεπτομέρεια που δύσκολα διακρίνεται ακόμη και από όσους βλέπουν.

«Δεν είναι η αφή που διαφέρει», ανέφερε χαρακτηριστικά. «Είναι η αντίληψη που αλλάζει».

Ένας από τους ξεναγούς περιέγραψε την αίσθηση ακόμη πιο γλαφυρά: «Όταν αγγίζεις το πέπλο, είναι σαν να αισθάνεσαι τις φλέβες να πάλλονται κάτω από αυτό».

Ένα γλυπτό που αποκτά νέα διάσταση

Ο «Καλυμμένος Χριστός» θεωρείται εδώ και αιώνες ένα από τα σημαντικότερα επιτεύγματα της γλυπτικής χάρη στην εντυπωσιακή ψευδαίσθηση του διάφανου πέπλου που δημιουργεί το μάρμαρο. Η απτική εμπειρία, όμως, μετατοπίζει την προσοχή από την οπτική εντύπωση στην ίδια την ύλη.

Όπως σημειώνει η Μασούτσι, το μάρμαρο έχει θερμοκρασία, πυκνότητα και υφή. Μέσα από την αφή, αυτά τα χαρακτηριστικά παύουν να είναι αφηρημένες έννοιες και γίνονται αναπόσπαστο μέρος της εμπειρίας του επισκέπτη.

Ξεναγοί που βλέπουν διαφορετικά τον κόσμο

Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του προγράμματος ήταν ότι τις ξεναγήσεις στο μουσείο πραγματοποίησαν άτομα με προβλήματα όρασης, εκπαιδευμένα ειδικά για αυτή τη δράση.

Στόχος τους δεν ήταν να περιγράψουν το έργο σαν να μετέφραζαν μια εικόνα, αλλά να αφηγηθούν την εμπειρία του μέσα από έναν διαφορετικό τρόπο αντίληψης. Η αφήγηση αναπτύσσεται παράλληλα με την κίνηση του χεριού πάνω στο γλυπτό και επιδιώκει να οδηγήσει τον επισκέπτη στο να το αισθανθεί, όχι απλώς να το φανταστεί.

Η Μασούτσι υποστηρίζει ότι ακόμη και οι βλέποντες επισκέπτες που συμμετείχαν στην εμπειρία διαπίστωσαν πως ανακάλυψαν πλευρές του έργου που μέχρι τότε τους είχαν διαφύγει.

Η προσβασιμότητα ως φιλοσοφία του μουσείου

Η συγκεκριμένη δράση αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου προγράμματος που εφαρμόζει το Cappella Sansevero και περιλαμβάνει ξεναγήσεις με ακουστική περιγραφή, περιεχόμενο στη νοηματική γλώσσα και εκπαιδευτικό υλικό προσαρμοσμένο στις ανάγκες διαφορετικών ομάδων επισκεπτών.

Για τη διοίκηση του μουσείου, η προσβασιμότητα δεν είναι μια συμπληρωματική υπηρεσία ούτε μια περιστασιακή πρωτοβουλία. Αποτελεί μια συνολική φιλοσοφία που επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονται οι δράσεις και η σχέση του μουσείου με το κοινό.

Η ομορφιά πρέπει να ανήκει σε όλους

Σε μια εποχή όπου η πολιτιστική εμπειρία γίνεται ολοένα και πιο ψηφιακή και η επαφή με τα έργα περιορίζεται συχνά σε μια οθόνη, η πρωτοβουλία του μουσείου επιχειρεί να επαναφέρει τη σημασία της φυσικής παρουσίας και της σωματικής εμπειρίας.

Όπως τονίζει η Μαρία Αλεσάντρα Μασούτσι, σήμερα «κοιτάζουμε περισσότερο, αλλά βλέπουμε λιγότερο». Για τον λόγο αυτό, η επανασύνδεση του σώματος με την τέχνη δεν αποτελεί εναλλακτική λύση απέναντι στην όραση, αλλά έναν ακόμη δρόμο πρόσβασης στον πολιτισμό.

Και όπως συνοψίζει η ίδια: «Η ομορφιά είτε αποτελεί δικαίωμα όλων είτε, τελικά, δεν αποτελεί δικαίωμα κανενός.»