Μοάνα, η αληθινή ιστορία πίσω από το μύθο – Πώς ένα ντοκιμαντέρ του 1926 ενέπνευσε το blockbuster της Disney

Καθώς το Χόλιγουντ προετοιμάζεται για την κυκλοφορία του live-action remake της Μοάνα με πρωταγωνιστή τον Ντουέιν Τζόνσον, ελάχιστοι γνωρίζουν ότι ο τίτλος και η έμπνευση της τεράστιας επιτυχίας της Disney ανήκουν σε μια ταινία που γυρίστηκε ακριβώς έναν αιώνα πριν.

Το 1926, ο πρωτοπόρος Αμερικανός δημιουργός Ρόμπερτ Φλάερτι, έχοντας ήδη κατακτήσει τις εντυπώσεις με το Νανούκ του Βορρά, ταξίδεψε στη Σαμόα με απόλυτη καλλιτεχνική ελευθερία από το στούντιο για να γυρίσει την επόμενη ταινία του.

Ο Φλάερτι έφτασε στον Ειρηνικό με το όραμα να καταγράψει μια επική μάχη του ανθρώπου με θαλάσσια τέρατα. Αντί για τέρατα, όμως, βρήκε μια ειδυλλιακή, γαλήνια νησιωτική ζωή όπου όλοι ήταν ευτυχισμένοι.

Χωρίς προφανή κίνδυνο για να στήσει πλοκή, ο Φλάερτι αποφάσισε να δημιουργήσει μια γαλήνια καταγραφή της καθημερινότητας των Πολυνήσιων, επικεντρωμένη σε έναν νεαρό που ονόμασε Μοάνα.

Η παραγωγή του ντοκιμαντέρ του 1926 ήταν ένας άθλος επιβίωσης. Ο Φλάερτι πέρασε πάνω από έναν χρόνο στα νησιά Σαμόα παλεύοντας με πρωτόγονο εξοπλισμό κάτω από αντίξοες κλιματικές συνθήκες.

Για να εμφανίσει τα φιλμ, ο δημιουργός αναγκάστηκε να στήσει ένα πρόχειρο εργαστήριο μέσα σε μια σπηλιά με γλυκό νερό. Το τίμημα ήταν βαρύ. Ο Φλάερτι έπαθε δηλητηρίαση και πέρασε αρκετούς μήνες στο χείλος του θανάτου.

Αν και το στούντιο απογοητεύτηκε από την απουσία θαλάσσιων τεράτων, η ταινία του 1926 έχει σπουδαία κληρονομιά. Ο κριτικός Τζον Γκρίερσον δήλωσε ότι η ταινία είχε «αξία ως ντοκιμαντέρ», επινοώντας μια νέα λέξη για ένα αναδυόμενο είδος

Όταν ο Φλάχερτι τελικά έφερε την ταινία του πίσως στις ΗΠΑ μετά από ένα χρόνο γυρισμάτων, το στούντιο απογοητεύτηκε. Αντί για μυθικά θαλάσσια τέρατα, υπήρχαν ακίνδυνες θαλάσσιες χελώνες. Δεν υπήρχε καν πλοκή – μόνο υπέροχες σκηνές του Μοάνα και της οικογένειάς του καθώς μάζευαν τροφή και ζούσαν μια ήρεμη καθημερινότητα στην άσπιλη Σαμόα.

Ο Μοάνα έσπασε ρεκόρ εισπράξεων κατά τη διάρκεια δοκιμαστικών προβολών στη Νέα Υόρκη -όταν όμως η ταινία κυκλοφόρησε σε ευρύτερη κυκλοφορία, απέτυχε. «Αντί να ψυχαγωγεί, είναι ενδιαφέρουσα» έγραψε ένας κριτικός.

Ωστόσο η ιστορία του Μοάνα έχει σπουδαία κληρονομιά. Ο κριτικός Τζον Γκρίερσον δήλωσε ότι η ταινία είχε «αξία ως ντοκιμαντέρ», επινοώντας μια νέα λέξη για ένα αναδυόμενο είδος.

Ο Μοάνα κέρδισε επομένως μια θέση στην ιστορία του κινηματογράφου ως η πρώτη ταινία που χαρακτηρίστηκε ως «ντοκιμαντέρ». Αλλά αυτή η ταξινόμηση είναι επίσης υπεύθυνη για τις αντιπαραθέσεις που την περιβάλλουν σήμερα.

Μοάνα τότε, Μοάνα τώρα

«Κάποιος στη Disney ξεκοκκάλισε το Mοάνα του 1926 για να φτιάξει τη δική του ταινία», υποστηρίζει ο ιστορικός κινηματογράφου Μπρους Πόσνερ, ο οποίος επέβλεψε την ψηφιακή αποκατάσταση του φιλμ, στον Guardian.

Η σύνδεση, ωστόσο, πηγαίνει πολύ βαθύτερα από το κοινό σκηνικό και τον τίτλο (ο οποίος στην ταινία του 1926 ανήκε σε άνδρα, ενώ στη Disney μεταφέρθηκε σε γυναίκα).

«Πολλά από τα στοιχεία που απεικόνισε ο Φλάχερτι δεν υπάρχουν πλέον», λέει η Δρ Ντιόν Φονότι, λέκτορας στο Εθνικό Πανεπιστήμιο της Σαμόα. «Μέχρι τη δεκαετία του 1920, η ενδυμασία και οι ιδέες των Σαμόα για τη σεμνότητα είχαν εξελιχθεί σημαντικά. Ο Φλάχερτι έρχεται και το αντιστρέφει αυτό», εξηγεί, σημειώνοντας ότι οι γυναίκες εμφανίζονται γυμνές σε όλη την ταινία.

Το «ντοκιμαντέρ» του Φλάχερτι ήταν εξ ολοκλήρου σκηνοθετημένο. Ο Μοάνα και η «οικογένειά» του δεν είχαν συγγένεια – ο Φλάχερτι επέλεξε κάθε ρόλο με βάση την εμφάνιση και τις υποκριτικές του ικανότητες. Ακόμα και το όνομα Μοάνα ήταν ιδέα του δημιουργού

@moanawsound.vhx.tv

@moanawsound.vhx.tv

@moanawsound.vhx.tv

@moanawsound.vhx.tv

@moanawsound.vhx.tv

Πράγματι, το ντοκιμαντέρ του Φλάχερτι ήταν εξ ολοκλήρου σκηνοθετημένο. Ο Μοάνα και η «οικογένειά» του δεν είχαν συγγένεια – ο Φλάχερτι επέλεξε κάθε ρόλο με βάση την εμφάνιση και τις υποκριτικές του ικανότητες. Ακόμα και το όνομα Μοάνα επιλέχθηκε από τον Φλάχερτι.

Ομοίως, η ταινία έχει προσελκύσει μετααποικιακές κριτικές για το εξιδανικευμένο πορτρέτο μιας νησιωτικής κοινότητας «ανέγγιχτης από την απάτη του πολιτισμού». Αλλά η Φονότι λέει ότι η ταινία δεν θεωρείται αμφιλεγόμενη στη Σαμόα σήμερα.

«Στους ακαδημαϊκούς κύκλους, κάνουμε συζητήσεις για το αν αυτή η ταινία είναι προϊόν μυθοπλασίας. Αλλά οι περισσότεροι εδώ δεν ανησυχούν πραγματικά για αυτό. Οι περισσότεροι Σαμοανοί την εκτιμούν για αυτό που είναι, ένα στιγμιότυπο στο παρελθόν».

Η κόρη ενός από τους πρωταγωνιστές της ταινίας έδωσε την άποψή της σε ένα ντοκιμαντέρ του 2011. «Κατά τη γνώμη μου, δεν υπήρχε τίποτα κακό με την ταινία», είπε. Ένας άλλος συνεντευξιαζόμενος από το χωριό όπου γυρίστηκε η ταινία επανέλαβε την ίδια άποψη. «Αυτή η ταινία είναι η ταινία μας», είπε. «Ανήκει σε αυτό το χωριό».

«Στους ακαδημαϊκούς κύκλους, κάνουμε συζητήσεις για το αν αυτή η ταινία είναι προϊόν μυθοπλασίας. Αλλά οι περισσότεροι εδώ δεν ανησυχούν πραγματικά για αυτό. Οι περισσότεροι Σαμοανοί την εκτιμούν για αυτό που είναι, ένα στιγμιότυπο στο παρελθόν»

Φράνσις και Ρόμπερτ Φλάερτι @ The Flaherty/International Film Seminars, Inc.

Πράγματι, αν και η ιστορία του Φλαέρτι ξεδιπλώνεται μέσα από τον γουέστερν φακό του, οι σκηνοθετημένες σκηνές της δημιουργήθηκαν σε συνεργασία με τους ντόπιους. Και αντί να αποτυπώσουν τη Σαμόα όπως ήταν τη δεκαετία του 1920, προσπάθησαν σκόπιμα να αναδημιουργήσουν έναν παλαιότερο τρόπο ζωής πριν χαθεί στη λήθη.

Η σύζυγος του Φλάερτι, η Φράνσις η οποία ήταν επίσης συμπαραγωγός της ταινία, εξήγησε αργότερα πώς η κοινότητα «έφτιαχνε την ταινία μαζί μας» επισημαίνοντας τη συμβολή των πρεσβύτερων του χωριού «που θυμούνταν ακόμα τους παλιούς ξεχασμένους τρόπους και θα μπορούσαν να μας βοηθήσουν να τους ανακτήσουμε, να μας πουν αν η ταινία μας ήταν αληθινή».

Ένα κόσμημα, πολλές μνήμες

Η Φονότι υποστηρίζει ότι υπάρχει «σημαντική σύνδεση» μεταξύ της ταινίας του Φλάχερτι και του franchise της Disney. Πριν από το Μοάνα, αρκετές παραγωγές της Disney είχαν βασιστεί σε αυτόχθονες και μη δυτικούς πολιτισμούς χωρίς διαβούλευση.

Αυτό είχε ως αποτέλεσμα διαβόητες σκηνές που έχουν κατηγορηθεί για καλλιέργεια και αναπαραγωγή ρατσιστικών κλισέ -όπως το μουσικό νούμερο What Made the Red Man Red? στον Πίτερ Παν. Για το Μοάνα ωστόσο η εταιρεία προτίμησε να μην επαναλάβει αμαρτίες από το παρελθόν ζητώντας τη συνδρομή ειδικών από όλα τα νησιά του Ειρηνικού για να τους συμβουλεύσουν για όλες τις πτυχές της ταινίας.

«Ήταν μια καλή εμπειρία», λέει η Φονότι, η οποία είναι μέλος της συμβουλευτικής ομάδας από την έναρξη του franchise. «Οι κάτοικοι των νησιών του Ειρηνικού αποτελούν μέρος της ιστορίας του δυτικού κινηματογράφου από την αρχή. Είναι λοιπόν καταπληκτικό να το βλέπουμε να εξελίσσεται εκεί που είναι σήμερα».

«Αυτή η ταινία αφορά την ομορφιά, τη χάρη και την ανθρωπιά. Είναι ένα κόσμημα»

Η Φονότι υποστηρίζει ότι η ταινία του Φλάχερτι ήταν ένα σκαλοπάτι σε αυτό το ταξίδι της αναπαράστασης των Σαμοανών στην οθόνη. «Υπάρχει ένα νήμα που ξεκινά από την ταινία Mοάνα του 1926 και φτάνει μέχρι εκεί που βρισκόμαστε τώρα ως ενεργοί συμμετέχοντες στη δημιουργία αυτών των ιστοριών».

Ο Πόσνερ από τη μεριά του ελπίζει ότι το επερχόμενο ριμέικ της Disney θα μπορέσει να φέρει νέο ενδιαφέρον στην πρωτότυπη ταινία του βωβού κινηματογράφου εκατό χρόνια μετά.

«Για μένα, αυτή η ταινία αφορά την ομορφιά, τη χάρη και την ανθρωπιά», καταλήγει. «Είναι ένα κόσμημα».

Δείτε την ολόκληρη εδώ: