«Η Θάτσερ τον είχε χαρακτηρίσει τρομοκράτη»: Ο Νέλσον Μαντέλα κάποτε θεωρούταν η ενσάρκωση του κακού

Σήμερα ο Νέλσον Μαντέλα θεωρείται μία από τις πιο εμβληματικές μορφές του 20ού αιώνα. Ωστόσο, για δεκαετίες, όσοι αγωνίζονταν για την απελευθέρωσή του αντιμετωπίζονταν ως επικίνδυνοι ταραχοποιοί, ενώ ο ίδιος παρουσιαζόταν από πολλούς δυτικούς ηγέτες ως απειλή. Μια νέα σειρά ντοκιμαντέρ, με τίτλο Free Nelson Mandela, επιστρέφει στα χρόνια του αγώνα κατά του απαρτχάιντ και καταγράφει τις εμπειρίες ανθρώπων που έζησαν από κοντά τη μακρόχρονη μάχη για την ελευθερία στη Νότια Αφρική.

Ανάμεσά τους βρίσκονται ο ακτιβιστής Πίτερ Χέιν, που αργότερα έγινε υπουργός των Εργατικών στη Βρετανία, και ο Ντάλι Τάμπο, γιος του ιστορικού ηγέτη του ANC Όλιβερ Τάμπο. Μέσα από τις μαρτυρίες τους αναδεικνύονται οι κίνδυνοι, οι θυσίες και η αβεβαιότητα που συνόδευσαν έναν αγώνα ο οποίος σήμερα συχνά παρουσιάζεται ως μια αναπόφευκτη ιστορική νίκη.

Ο Πίτερ Χέιν θυμάται ότι η εικόνα που υπάρχει σήμερα για τον Νέλσον Μαντέλα διαφέρει δραματικά από εκείνη της δεκαετίας του 1980.

«Τώρα βλέπουμε την εκστρατεία κατά του απαρτχάιντ ως μία από τις μεγάλες επιτυχίες των κινημάτων διαμαρτυρίας και τον Μαντέλα ως παγκόσμιο σύμβολο, και σωστά. Όμως τότε πολλοί τον θεωρούσαν την ενσάρκωση του κακού. Η Μάργκαρετ Θάτσερ τον είχε χαρακτηρίσει τρομοκράτη λίγα μόλις χρόνια πριν αποφυλακιστεί. Εμείς δεχόμασταν συνεχώς επιθέσεις και συκοφαντίες», λέει.

Ο ίδιος βρέθηκε επανειλημμένα στο στόχαστρο. Όπως αφηγείται, του εστάλη επιστολή-βόμβα, ενώ κάποια στιγμή επιχείρησαν να τον εμπλέξουν σε υπόθεση ληστείας τράπεζας. «Ήταν ένας δύσκολος και πικρός αγώνας», σημειώνει, τονίζοντας πάντως ότι τίποτα από αυτά δεν μπορούσε να συγκριθεί με όσα υφίσταντο οι μαύροι Νοτιοαφρικανοί.

Ο ηγέτης του Αφρικανικού Εθνικού Κογκρέσου (ANC) Νέλσον Μαντέλα (δεξιά) χαιρετά τη Βρετανίδα πρωθυπουργό Μάργκαρετ Θάτσερ πριν από τις συνομιλίες τους στην Ντάουνινγκ Στριτ 10, στο Λονδίνο, στις 4 Ιουλίου 1990.

«Πιστεύαμε ότι δεν θα ζήσουμε για να δούμε την ελευθερία»

Ο Ντάλι Τάμπο μεγάλωσε στο Λονδίνο έχοντας διαρκώς την αίσθηση ότι ο πατέρας του μπορεί να δολοφονηθεί ανά πάσα στιγμή.

Ο Όλιβερ Τάμπο, πρόεδρος του Αφρικανικού Εθνικού Κογκρέσου (ANC) στην εξορία, είχε εγκαταλείψει τη Νότια Αφρική το 1960 μαζί με την οικογένειά του. Πολλοί αγωνιστές του κινήματος είχαν ήδη δολοφονηθεί από το καθεστώς του απαρτχάιντ, ανάμεσά τους η Ρουθ Φερστ, την οποία ο Ντάλι αποκαλούσε «θεία Ρουθ», και αργότερα η Ντάλσι Σεπτέμπερ.

«Η στάση του πατέρα μου ήταν πως οι άνθρωποι του καθεστώτος θα τον σκότωναν κάποια μέρα, αλλά αυτό δεν θα τον εμπόδιζε να συνεχίσει τον αγώνα του», θυμάται.

«Όλοι όσοι συμμετείχαν στο κίνημα ζούσαν με την απειλή πάνω από το κεφάλι τους. Εκείνος και οι σύντροφοί του είχαν σχεδόν αποδεχθεί ότι πιθανότατα δεν θα προλάβαιναν να δουν τη χώρα ελεύθερη».

Παρά τις συνεχείς απειλές, ο Όλιβερ Τάμπο έζησε αρκετά ώστε να δει τον στενό του φίλο Νέλσον Μαντέλα να βγαίνει από τη φυλακή. Πέθανε το 1993, έπειτα από εγκεφαλικό επεισόδιο.

Οι κοριοί, οι παρακολουθήσεις και ο άγνωστος στο υπόγειο

Η οικογένεια Τάμπο ζούσε σε καθεστώς διαρκούς επιφυλακής.

Ο Ντάλι θυμάται ότι οι γονείς του ζητούσαν συχνά από την πρεσβεία της Αλγερίας στο Λονδίνο να ελέγχει το σπίτι τους για συσκευές παρακολούθησης.

«Τις περισσότερες φορές έβρισκαν κοριούς», λέει.

Ένα περιστατικό που δεν ξέχασε ποτέ συνέβη όταν ήταν περίπου 14 ετών. Βρήκε έναν άγνωστο άνδρα κρυμμένο στο υπόγειο του σπιτιού. Στην προσπάθειά του να διαφύγει, ο εισβολέας τον έσπρωξε πάνω σε γυάλινη πόρτα και στη συνέχεια πήδηξε τον φράχτη και εξαφανίστηκε.

Στο οικοτροφείο όπου φοιτούσε, αρκετοί συμμαθητές του τον αντιμετώπιζαν ως «γιο τρομοκράτη», εξαιτίας της δράσης του πατέρα του.

Ανάλογες εμπειρίες είχε και ο Πίτερ Χέιν. Μεγάλωσε στη Νότια Αφρική βλέποντας την αστυνομία να εισβάλλει τακτικά στο σπίτι της οικογένειάς του, να παρακολουθεί τα τηλέφωνά τους και να συλλαμβάνει τους γονείς του.

Θυμάται ακόμη το ταξίδι με πλοίο δίπλα από το νησί Ρόμπεν, όπου κρατούνταν ο Μαντέλα.

«Κοιτούσα προς τη φυλακή και σκεφτόμουν τον Νέλσον Μαντέλα, φίλο των γονιών μου, κλεισμένο σε εκείνο το παγωμένο κελί», λέει.

Φωτογραφία αρχείου της 1ης Νοεμβρίου 2006, στην οποία ο πρώην πρόεδρος της Νότιας Αφρικής και βραβευμένος με Νόμπελ Ειρήνης Νέλσον Μαντέλα (δεξιά) χαμογελά καθώς παραλαμβάνει το Βραβείο «Πρεσβευτή Συνείδησης» της Διεθνούς Αμνηστίας από τη νομπελίστρια λογοτεχνίας Ναντίν Γκόρντιμερ (αριστερά), στο Γιοχάνεσμπουργκ της Νότιας Αφρικής.

Όταν ο αθλητισμός έγινε πολιτικό όπλο

Σύμφωνα με τον Πίτερ Χέιν, η βρετανική εκστρατεία κατά του απαρτχάιντ εξελίχθηκε στο σημαντικότερο διεθνές κέντρο πίεσης προς το καθεστώς της Πραιτόριας.

Ο ίδιος πρωτοστάτησε στις κινητοποιήσεις κατά της περιοδείας της εθνικής ομάδας ράγκμπι της Νότιας Αφρικής το 1969 και συνέβαλε στην ακύρωση της περιοδείας της νοτιοαφρικανικής ομάδας κρίκετ έναν χρόνο αργότερα.

«Μέσα από τον αθλητισμό εκατομμύρια άνθρωποι άρχισαν ξαφνικά να αναρωτιούνται τι ακριβώς ήταν το απαρτχάιντ», εξηγεί.

Οι αθλητικές διοργανώσεις λειτούργησαν ως καταλύτης για να αποκτήσει το θέμα διεθνή προβολή και να φτάσει σε κοινά που μέχρι τότε δεν είχαν ασχοληθεί με την πολιτική κατάσταση στη Νότια Αφρική.

Το τραγούδι που έγινε ύμνος του κινήματος

Εξίσου σημαντικό αποδείχθηκε και το πολιτιστικό μέτωπο.

Το 1983, μια συναυλία στο Alexandra Palace του Λονδίνου ενέπνευσε τον Τζέρι Ντάμερς, ιδρυτικό μέλος των Specials, να γράψει το τραγούδι «Free Nelson Mandela», το οποίο σύντομα μετατράπηκε σε ανεπίσημο ύμνο του αντι-απαρτχάιντ κινήματος.

Λίγα χρόνια αργότερα, ο Ντάλι Τάμπο και ο Τζέρι Ντάμερς ίδρυσαν την πρωτοβουλία Artists Against Apartheid, η οποία συγκέντρωσε τη στήριξη δεκάδων γνωστών καλλιτεχνών.

«Αν έχεις στον τοίχο σου αφίσες του Τζορτζ Μάικλ, των UB40 ή του Στινγκ και αυτοί δηλώνουν δημόσια ότι αντιτίθενται στο απαρτχάιντ, τότε αναπόφευκτα αρχίζεις να αναρωτιέσαι τι είναι αυτό το σύστημα και γιατί το καταγγέλλουν», λέει ο Τάμπο.

Πιστό αντίγραφο του κελιού φυλάκισης του Νέλσον Μαντέλα στο Ρόμπεν Άιλαντ Μουσείο, στο Κέιπ Τάουν της Νότιας Αφρικής, στις 26 Σεπτεμβρίου 2016. Ο πρώην πρόεδρος της Νότιας Αφρικής και νομπελίστας Ειρήνης Μαντέλα κρατήθηκε για 27 χρόνια σε κελί με ακριβώς αυτές τις διαστάσεις. Το κινητό αυτό αντίγραφο σχεδιάστηκε ώστε να ταξιδέψει σε ολόκληρη τη χώρα, δίνοντας στους νέους που δεν έχουν επισκεφθεί το Μουσείο του Ρόμπεν Άιλαντ την ευκαιρία να αποκτήσουν μια προσωπική εικόνα της ιστορίας που εκτυλίχθηκε στο νησί και στη Νότια Αφρική.

Οι συναυλίες που άλλαξαν την κοινή γνώμη

Το 1986 πραγματοποιήθηκε στο Λονδίνο μία από τις μεγαλύτερες αντι-απαρτχάιντ διαδηλώσεις που είχαν γίνει ποτέ εκτός Νότιας Αφρικής. Ακολούθησε μεγάλη συναυλία με συμμετοχές του Γκιλ Σκοτ-Χέρον, του Boy George και του Στινγκ.

Δύο χρόνια αργότερα, η ιστορική συναυλία στο Γουέμπλεϊ για τα 70ά γενέθλια του Νέλσον Μαντέλα έφερε το ζήτημα σε εκατοντάδες εκατομμύρια τηλεθεατές σε όλο τον κόσμο.

Στη σκηνή εμφανίστηκαν η Γουίτνεϊ Χιούστον, ο Στίβι Γουόντερ, οι Dire Straits, ενώ συμμετείχαν και οι κωμικοί Λένι Χένρι και Μπίλι Κόνολι.

Ο Ντάλι Τάμπο θυμάται τον πατέρα του να του λέει μετά το τέλος της εκδήλωσης: «Θα μπορούσα να δώσω χίλιες ομιλίες και να μην πετύχω ποτέ αυτό που κατάφερε αυτή η συναυλία».

Ο Πίτερ Χέιν συμφωνεί ότι η εκδήλωση εκείνη άλλαξε τα δεδομένα.

«Έφτασε σε ανθρώπους που δεν παρακολουθούν πολιτική. Από γιαγιάδες που σταμάτησαν να αγοράζουν νοτιοαφρικανικά πορτοκάλια μέχρι φοιτητές που απαιτούσαν από τα πανεπιστήμιά τους να διακόψουν οικονομικούς δεσμούς με εταιρείες που δραστηριοποιούνταν στη Νότια Αφρική».

«Εδώ ο Μαντέλα από τη Νότια Αφρική»

Μετά την απελευθέρωσή του, ο Πίτερ Χέιν είχε αρκετές ευκαιρίες να βρεθεί δίπλα στον Μαντέλα.

Μία από τις πιο χαρακτηριστικές στιγμές συνέβη το 2000, όταν τον συνόδευε σε συνέδριο του Εργατικού Κόμματος.

Κατά τη διάρκεια μιας σύντομης συνομιλίας, ο Μαντέλα έμαθε ότι η μητέρα του Χέιν νοσηλευόταν ύστερα από ατύχημα και επέμεινε να της τηλεφωνήσει.

«Όταν τελικά τη βρήκα στο νοσοκομείο και του έδωσα το τηλέφωνο, της είπε: “Εδώ ο Μαντέλα από τη Νότια Αφρική. Με θυμάστε;”», αφηγείται.

Για τον Χέιν, αυτό ήταν το στοιχείο που τον ξεχώριζε από κάθε άλλη παγκόσμια προσωπικότητα.

«Παρέμενε άνθρωπος του κόσμου. Παρά τις διώξεις που υπέστη και την παγκόσμια αναγνώριση που ακολούθησε, δεν έχασε ποτέ την επαφή του με τους ανθρώπους».

Ο «Θείος Νέλσον»

Για τον Ντάλι Τάμπο, ο Μαντέλα ήταν για χρόνια μια μυθική φιγούρα που υπήρχε περισσότερο στις ιστορίες των ενηλίκων παρά στην καθημερινή ζωή.

«Ξέραμε ότι ο Θείος Νέλσον ήταν στη φυλακή. Η μητέρα μου και η Γουίνι Μαντέλα έβρισκαν κάποιες φορές τρόπους να επικοινωνούν, ενώ νέα έφταναν και μέσα από γράμματα που έβγαιναν λαθραία από το Ρόμπεν Άιλαντ».

Όταν μίλησαν για πρώτη φορά τηλεφωνικά, εξεπλάγη από το πόσα γνώριζε ο Μαντέλα για τη ζωή του.

Η πρώτη προσωπική τους συνάντηση έγινε στη Σουηδία, όπου ο Όλιβερ Τάμπο ανάρρωνε από εγκεφαλικό επεισόδιο.

«Ο Θείος Νέλσον ταξίδεψε εκεί για να συναντήσει τον πατέρα μου. Η επανένωσή τους ύστερα από τρεις δεκαετίες ήταν βαθιά συγκινητική. Περάσαμε χρόνο μαζί και μου φέρθηκε σαν μέλος της οικογένειας».

Και καταλήγει: «Ήταν ένας άνθρωπος που σε εντυπωσίαζε αμέσως. Για μένα, όμως, πάνω απ’ όλα ήταν ο Θείος Νέλσον».

*Mε πληροφορίες από: The Guardian