Πόσα δέντρα βλέπετε από το μπαλκόνι σας; Ο κανόνας 3-30-300 και το «πράσινο» ταξικό χάσμα

Προνόμιο για λίγους κι εκλεκτούς είναι το πράσινο για τους κατοίκους των ελληνικών πόλεων, όπως αποκαλύπτει νέα πανευρωπαϊκή μελέτη.  Η έρευνα δημοσιεύθηκε στο έγκριτο επιστημονικό περιοδικό Νature και μελετά συνολικά 862 ευρωπαϊκές πόλεις. Εξετάζει κατά πόσο οι κάτοικοί τους έχουν επαρκή πρόσβαση σε πράσινο, με βάση τον κανόνα 3-30-300.

Ο κανόνας 3-30-300 αποτελεί μία κατευθυντήρια αρχή για την αστική δασοκομία και το πρασίνισμα των πόλεων, που χρησιμοποιείται πλέον ευρέως από δημόσιες αρχές και διεθνείς οργανισμούς.

Η αρχή του «πρασινίσματος των πόλεων», συστήνει να υπάρχουν τουλάχιστον τρία δέντρα, σε οπτική επαφή από κάθε σπίτι. Να υπάρχει κάλυψη από φυλλώματα (δενδροφύτευση, θάμνοι, γλάστρες, παρτέρια, αστικό πράσινο κ.λπ.) κατά 30% σε κάθε γειτονιά. Να ζει κανείς σε απόσταση 300 μέτρων από έναν χώρο πρασίνου υψηλής ποιότητας (άλσος, πάρκο, δασύλιο κλπ).

Πλούσιοι στο πράσινο, φτωχοί στο γκρίζο

Η μελέτη διεξήχθη από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο της Κοπεγχάγης. Χρησιμοποίησε δορυφορικές εικόνες υψηλής ανάλυσης και κοινωνικοοικονομικά δεδομένα. Τα ευρήματα αποκαλύπτουν επίσης ένα έντονο «πράσινο χάσμα», όπου οι πλουσιότερες γειτονιές απολαμβάνουν σημαντικά υψηλότερα επίπεδα δασικής κάλυψης και εγγύτητας στη φύση σε σύγκριση με τις περιοχές χαμηλότερου εισοδήματος.

Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι μόνο ένα μικρό ποσοστό, μόλις το 13,5% του ευρωπαϊκού αστικού πληθυσμού, επωφελείται πλήρως από την αρχή πρασίνου 3-30-300. Πάνω από δύο στους δέκα (21%) κατοικεί σε περιοχές που δεν πληρούν κανένα από τα τρία κριτήρια.  Όσο για τις ελληνικές πόλεις, τα αποτελέσματα είναι απογοητευτικά, όπως προκύπτει από τον διαδραστικό χάρτη που συνοδεύει την έρευνα.

Στιγμιότυπο από τον διαδραστικό χάρτη της έρευνας, με 14 ελληνικές πόλεις

Διαδραστικός χάρτης για τον πράσινο κανόνα

Ο διαδραστικός χάρτης κατατάσσει τις πόλεις σε έξι κατηγορίες. Η χαμηλότερη κατηγορία (με κίτρινο χρώμα στον χάρτη) είναι οι πόλεις όπου λιγότερο από το 2% κατοικεί σε περιοχές που πληρούν τον κανόνα 3-30-300. Οι επόμενες δύο  κατηγορίες (με ανοιχτό πράσινο και πράσινο χρώμα), αφορούν τις πόλεις του 2%-4% και 4%-8% αντίστοιχα.

Από εκεί και πέρα η κατάσταση καλυτερεύει. Με σκούρο πράσινο απεικονίζονται οι πόλεις του 8-15%. Με μπλε οι πόλεις του 15%-23%. Η ανώτατη κατηγορία απεικονίζεται με σκούρο μωβ και αφορά πόλεις όπου τουλάχιστον ο ένας στους τέσσερις κατοίκους (από 24% και πάνω) ζει σε περιοχές που πληρούν τον «πράσινο κανόνα».

Οι πιο πράσινες και οι πιο γκρίζες πόλεις της Ελλάδας

Η έρευνα μελέτησε μέσω δορυφόρου 14 ελληνικές πόλεις.  Από αυτές οι μισές ανήκουν στην τελευταία κατηγορία, με το κίτρινο χρώμα, της (σχεδόν) απόλυτης ξεραΐλας. Σε Χανιά, Ηράκλειο, Βόλο, Λάρισα, Τρίκαλα, Κατερίνη και Ξάνθη, λιγότερο από το 2% των κατοίκων απολαμβάνουν ταυτόχρονα και τις τρεις παραμέτρους του πράσινου κανόνα.

Η Αθήνα, Καβάλα και οι Σέρρες ανήκουν στη δεύτερη κατηγορία, με 2% ως 4%.

Η συμπρωτεύουσα Θεσσαλονίκη, μαζί με την Πάτρα, την Καλαμάτα και τα Γιάννενα, ανήκουν στην τρίτη κατηγορία. Οπτική επαφή με δέντρα, επαρκή κάλυψη από πράσινο και άμεση πρόσβαση σε χώρο πρασίνου υψηλής ποιότητας έχει το 8% ως 15%.

Καμία ελληνική πόλη δεν καταφέρνει να πλασαριστεί στις πρώτες τρεις κατηγορίες.

Η συμφωνία για τις πράσινες πόλεις

Οι αστικοί χώροι πρασίνου βελτιώνουν σημαντικά την ποιότητα ζωής, μετριάζοντας περιβαλλοντικούς παράγοντες πίεσης όπως οι υψηλές θερμοκρασίες, τα φαινόμενα θερμικών νησίδων, η ηχορύπανση και η κακή ποιότητα του αέρα. Ταυτόχρονα, το πράσινο στις πόλεις προάγει την υγεία και την κοινωνική ευημερία των κατοίκων.  Ωστόσο, η ταχεία αστικοποίηση απειλεί συχνά αυτές τις ζωτικής σημασίας περιοχές, επιδεινώνοντας τις κοινωνικοοικονομικές ανισότητες στην πρόσβαση στον αστικό πράσινο.

Με βάση τη δέσμευση της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας (EU Green Deal) η ΕΕ προωθεί ενεργά το λεγόμενο «αστικό πρασίνισμα» (urban greening).  Ο δρομος για το «πρασίνισμα» των πόλεων περνάει από δύο βασικές πρωτοβουλίες.

Η πρώτη είναι η «Συμφωνία για τις Πράσινες Πόλεις» και έχει εθελοντικό χαρακτήρα. Οι δήμοι που υπογράφουν τη συμφωνία δεσμεύονται να βελτιώσουν το αστικό περιβάλλον, να συγκλίνουν με τους στόχους του Green Deal και τα πρότυπα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, σε πέντε πεδία προτεραιότητας: Ποιότητα του αέρα, διαχείριση των υδάτων, φύση και βιοποικιλότητα, κυκλική οικονομία και διαχείριση απορριμμάτων, μείωση της ηχορύπανσης.

Από την Ελλάδα τη συμφωνία για τις πράσινες πόλεις έχουν υπογράψει μόλις επτά δήμοι,  σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΕ: Αγιοι Ανάργυροι – Καματερό, Αργοστόλι, Χαλάνδρι, Φυλή, Κοζάνη, Νεάπολη-Συκιές και Νίκαια-Ρέντης.

Αποκατάσταση της Φύσης

Η δεύτερη βασική πρωτοβουλία για το αστικό πρασίνισμα είναι ο Κανονισμός για την Αποκατάσταση της Φύσης, ο οποίος έχει δεσμευτικό χαρακτήρα. Ορίζει ότι οι πόλεις της ΕΕ πρέπει να αποτρέψουν την απώλεια πράσινων χώρων και δασικής κάλυψης έως το 2030. Από εκεί και πέρα πρέπει να αυξάνουν το ποσοστό κάλυψης με πράσινο και δάση.

Ο κανόνας 3-30-300,  που προτάθηκε από το Nature Based Solutions Institute, λειτουργεί συμπληρωματικά με τα παραπάνω. Εστιάζει στα οφέλη του φυσικού πράσινου στην υγεία, την ευημερία και την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή.

Η Αθήνα του 3,3%

Η τήρηση του κανόνα 3-30-300 ποικίλλει σημαντικά σε ολόκληρη την ευρωπαϊκή ήπειρο λόγω κλιματικών και οικονομικών παραγόντων. Γεωγραφικά, τα υψηλότερα ποσοστά συμμόρφωσης συγκεντρώνονται στη Σκανδιναβία, τη Γερμανία και την Πολωνία. Συγκεκριμένα σε πόλεις όπως το Ελσίνκι (57%), το Αμβούργο (55%) και την Κρακοβία (47%). Αντίθετα, πόλεις της Νότιας Ευρώπης όπως η Αθήνα (3,3%), το Παλέρμο (1,9%) και η Κόρδοβα (1,0%) παρουσιάζουν σημαντικά χαμηλότερη συμμόρφωση.

Το χάσμα Βορρά-Νότου έχει κλιματικές αλλά και κοινωνικές–οικονομικές αιτίες. Το υγρό και βροχερό κλίμα της Βόρειας Ευρώπης, ευνοεί τη φυσική βλάστηση, που απαιτεί ο «πράσινος κανόνας». Αντίθετα, τα ξηρά κλίματα της Μεσογείου καθιστούν αυτούς τους στόχους ουσιαστικά πιο δύσκολους να επιτευχθούν χωρίς εντατική διαχείριση.

Πράσινο και κατά κεφαλήν ΑΕΠ

Πέρα από το κλίμα, η κατανομή του πράσινου χώρου είναι επίσης δείκτης ισότητας ή ανισότητας. Η μελέτη διαπιστώνει ότι οι πόλεις με υψηλότερο κατά κεφαλήν ΑΕΠ παρέχουν γενικά περισσότερο πράσινο χώρο.

Για τις πόλεις που ανήκουν στη χαμηλότερη κατηγορία του κατά κεφαλήν ΑΕΠ, το ποσοστό του πληθυσμού που πληροί τον κανόνα 3-30-300 παραμένει μεσοσταθμικά κάτω από 10%. Αντίθετα, οι πόλεις που ανήκουν στην υψηλότερη κατηγορία με βάση το κατά κεφαλήν ΑΕΠ, παρουσιάζουν σημαντικά υψηλότερα ποσοστά κάλυψης από πράσινο. Οι μεσαίες κλίμακες κινούνται από 15% ως 20% και οι υψηλές υπερβαίνουν το 45% συμμόρφωσης με τον πράσινο κανόνα.

Επιβεβαιώνεται δηλαδή ένα «πράσινο χάσμα», όπου οι πλουσιότερες πόλεις της Κεντρικής και Βόρειας Ευρώπης έχουν περίπου διπλάσιες πιθανότητες να πληρούν τα «πράσινα» πρότυπα σε σύγκριση με τις ομόλογές τους με χαμηλότερο εισόδημα στη Νότια και Ανατολική Ευρώπη.

Πράσινη ψαλίδα και εντός των πόλεων

Η πράσινη ψαλίδα δεν υπάρχει μόνο μεταξύ των πόλεων, αλλά και εντός του αστικού ιστού. Μια λεπτομερής ανάλυση με χρήση δεδομένων διαθέσιμου εισοδήματος (με ανάλυση 200 μέτρων έως 1 χιλιόμετρο) αποκαλύπτει μια σαφή θετική συσχέτιση: σε ολόκληρη την Ευρώπη, οι κάτοικοι των πόλεων με υψηλότερο διαθέσιμο εισόδημα τείνουν να κατοικούν σε περιοχές με σημαντικά μεγαλύτερη πρόσβαση στη φύση.

Στρατηγικές συστάσεις

Η επίτευξη των στόχων 3-30-300 σε πυκνοκατοικημένες πόλεις παρουσιάζει σημαντικές προκλήσεις. Για να ξεπεραστούν αυτές οι δυσκολίες απαιτείται προσεκτικός σχεδιασμός στις χρήσεις γης, καινοτόμος χωροθέτηση πάρκων και δέσμευση για τη διατήρηση και επέκταση του αστικού πρασίνου.

Τα περιαστικά δάση πρέπει να αποτελούν προτεραιότητα λόγω της ικανότητάς τους να μετριάζουν το φαινόμενο της αστικής θερμικής νησίδας (UHI) και να βελτιώνουν την ποιότητα του αέρα.

Τα προγράμματα δενδροφύτευσης πρέπει επίσης να επεκταθούν σε ιδιωτικές εκτάσεις και κατοικημένες περιοχές, οι οποίες συνολικά αντιπροσωπεύουν μια τεράστια, συχνά υποαξιοποιημένη επιφάνεια για την ανάπτυξη πρασίνου. Οι βιώσιμες μεταφορές θα μπορούσαν να απελευθερώσουν αστικό χώρο που συνήθως χρησιμοποιείται για δρόμους και χώρους στάθμευσης.

Σε πυκνοκατοικημένες αστικές περιοχές το πρασίνισμα των κτιρίων (π.χ. πράσινες στέγες, πράσινοι τοίχοι και πράσινο στα μπαλκόνια) θα πρέπει να αποτελέσει πρωταρχικό στόχο για την παροχή κρίσιμων κάθετων και οριζόντιων επιφανειών πρασίνου.