Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος ΙΓ’)

Στους αριστοτελικούς συλλογισμούς αντίκειται τρόπον τινά η επαγωγή, η μέθοδος που οδηγεί από τα καθ’ έκαστον στη γνώση του καθόλου, από τις επιμέρους παρατηρήσεις ή συμβάντα στη διατύπωση μιας πρότασης με γενική ισχύ (αρχή, νόμος κ.τ.ό.). Τα επαγωγικά συμπεράσματα ενέχουν πάντα αβεβαιότητα, σε αντίθεση με τους συλλογισμούς, που είναι ασφαλείς διαδικασίες εφόσον διατυπωθούν ορθά. Η ρητορική επαγωγή καλείται από τον Αριστοτέλη παράδειγμα.

Η προηγηθείσα ευσύνοπτη παρουσίαση του τεχνικού λεξιλογίου που μεταχειρίζεται ο σταγειρίτης διανοητής θα ήταν ασφαλώς ελλιπής χωρίς τη μνημόνευση της περίφημης αριστοτελικής ηθικής. Η εν λόγω ηθική –το επίθετο ηθικός, νεολογισμός του Αριστοτέλη, παράγεται από το ήθος/έθος, τη συνήθεια, τον εθισμό– αποτελεί μέρος των πρακτικών μαθήσεων και συνδέεται με την έννοια του τέλους (σκοπού).

Σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν εδώ οι έννοιες της ηθικής αρετής και της ευδαιμονίας, του ύψιστου αγαθού στο οποίο μπορούν να φθάσουν οι άνθρωποι με τις πράξεις τους, με τη δράση τους. Η ηθική αρετή είναι αποτέλεσμα εθισμού και εξάσκησης, κατά συνέπεια δεν είναι έμφυτη, αλλά επίκτητη. Η ευδαιμονία είναι μια κατάσταση που μπορούμε όλοι να επιτύχουμε, αφού όλοι είμαστε ικανοί να διδαχτούμε και να εξασκηθούμε.

Απαραίτητη για κάθε ηθική ενέργεια και ως εκ τούτου πρωταρχικής σημασίας για την ηθική του Αριστοτέλη είναι η φρόνησις, που κατευθύνει και καθοδηγεί ακούραστα τις αρετές του χαρακτήρα. Μια άλλη κεντρική ιδέα της αριστοτελικής ηθικής είναι η μεσότης, η θεωρία του μέτρου, που συνιστά την ουσία της ηθικής αρετής και αναζητείται πάντα μεταξύ δύο ακροτήτων, της έλλειψης και της υπερβολής.

 *Στη φωτογραφία του παρόντος άρθρου, έκδοση αφιερωμένη στην αριστοτελική «μεσότητα» (σύγγραμμα του διακεκριμένου νομικού και πολιτικού Κωνσταντίνου Μ. Καλλία, Αθήνα, 1987).

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Α’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Β’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Γ’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Δ’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Ε’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος ΣΤ’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Ζ’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Η’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Θ’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Ι’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος ΙΑ’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος ΙΒ’)