Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Η’)

Η φύσις (παράγωγο του ρήματος φύω, που σημαίνει γεννώ, παράγω, αναπτύσσομαι), επινόηση των φιλοσόφων της Ιωνίας, δηλώνει τη φυσική κατάσταση και μορφή, τον τρόπο με τον οποίον κάτι αναπτύσσεται και συμπεριφέρεται, εντέλει δε το σύνολο των χαρακτηριστικών ενός πράγματος ή μιας τάξης πραγμάτων. Σύμφωνα με τη νέα αντίληψη που εισήγαγαν οι Προσωκρατικοί, η φύσις είναι όχι μόνο το αποτέλεσμα της ανάπτυξης των πραγμάτων αλλά και η δύναμη εκείνη (άλλως πως η αρχή) που ρυθμίζει τα της γένεσης και της φθοράς για όλα τα φυσικά μέρη του κόσμου, του εύμορφου δηλαδή συνόλου των πραγμάτων που διέπεται από τάξη.

Η εμφάνιση των σοφιστών σηματοδότησε –όπως προείπαμε– τη μετατόπιση του κέντρου βάρους του φιλοσοφικού προβληματισμού: βάζοντας σε δεύτερη μοίρα τις έννοιες του όντος και της φύσεως, οι φιλόσοφοι έστρεψαν πλέον το ερευνητικό τους ενδιαφέρον στα γλωσσικά ζητήματα, στην πολιτική και στον πολιτισμό. Οι σοφιστές έδωσαν βαρύνουσα σημασία στους τομείς της ορθοέπειας και της ορθότητος των ονομάτων – η μεν ορθοέπεια αναφέρεται στην ορθή χρήση των γλωσσικών τύπων, στη σωστή γλωσσική διατύπωση, η δε ορθότης των ονομάτων στην ορθή έννοια των ονομασιών, στη σχέση μεταξύ της γλώσσας και της αληθούς γνώσης των πραγμάτων. Το επίμαχο θέμα που ανέκυψε από τη διερεύνηση της σχέσης των λέξεων με τα πράγματα ήταν το εάν η γλώσσα γεννήθηκε φύσει ή νόμω.

Η εν λόγω αντίθεση καθίσταται απόλυτα σαφής στον Κρατύλο, τον πλατωνικό διάλογο που έχει χαρακτηριστεί ως το ευαγγέλιο της ετυμολογίας, της αλήθειας των λέξεων. Εκεί ο μεν ηρακλείτειος φιλόσοφος Κρατύλος υποστηρίζει ότι για κάθε πράγμα υπάρχει ένα όνομα που έχει δοθεί από τη φύση (κατ’ επέκταση, ότι η ορθότητα του ονόματος υπάρχει από τη φύση μέσα σε καθένα από τα όντα), ο δε παρμενίδειος φιλόσοφος Ερμογένης ισχυρίζεται ότι η φύση δεν έχει προσδιορίσει κανένα όνομα σε κανένα πράγμα, καθώς και ότι οι λέξεις μιας γλώσσας είναι αποτέλεσμα συνήθειας και σύμβασης, μια και καθορίζονται από τους ανθρώπους κατόπιν κοινής συμφωνίας και συναίνεσης.

*Στη φωτογραφία του παρόντος άρθρου, έκδοση του «Κρατύλου» του Πλάτωνος στη γαλλική γλώσσα (μτφρ Louis Méridier, Παρίσι, 1931).

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Α’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Β’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Γ’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Δ’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Ε’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος ΣΤ’)

Η ελληνική γλώσσα στο διάβα του χρόνου: Το ειδικό λεξιλόγιο της φιλοσοφίας (Μέρος Ζ’)