Το διαχρονικό πρόβλημα της αστυνομικής ατιμωρησίας

Περιστατικά βίας και αυθαιρεσίας στα σώματα ασφαλείας, με αύξηση 50% μέσα στο 2025, και προβληματικές πειθαρχικές έρευνες διαπιστώνει η νέα, ετήσια έρευνα του Συνηγόρου του Πολίτη που δημοσιεύτηκε προ ημερών. 

Δεν είναι η πρώτη φορά που ο Συνήγορος επισημαίνει την αποτυχία της ΕΛ.ΑΣ. να ερευνήσει και να αποδώσει ευθύνες στο προσωπικό της. Για την ακρίβεια, το κάνει κάθε χρόνο και την έχει επισημάνει ήδη κατά την πρώτη πενταετία που ακολούθησε τη σύστασή του, όταν είχε γίνει για πρώτη φορά αποδέκτης πολλών καταγγελιών για αστυνομική βία και αυθαιρεσία. Σε έκθεση του μακρινού 2004, η ανεξάρτητη αρχή επεσήμανε την επιμονή της ΕΛ.ΑΣ. «σε πρακτικές διερεύνησης καταγγελιών που δεν εναρμονίζονται με τις εγγυήσεις αντικειμενικότητας και αμεροληψίας, που προβλέπει ο νόμος».

Και φυσικά ο Συνήγορος του Πολίτη δεν είναι ο μόνος φορέας που έχει θέσει επανειλημμένα το πρόβλημα των ανεπαρκών πειθαρχικών ερευνών της αστυνομίας. Στην μεροληψία των ερευνών αυτών έχει ασκήσει κριτική ήδη από το 1993 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατά των Βασανιστηρίων, καθώς και Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις, όπως η Διεθνής Αμνηστία, η Human Rights Watch και το Ελληνικό Παρατηρητήριο Συμφωνιών του Ελσίνκι. 

Παρόμοιες επισημάνσεις έκανε το 2013 ο Επίτροπος για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου του Συμβουλίου της Ευρώπης, παραπέμποντας μάλιστα σε σύστασή του από το 2009 για τα χαρακτηριστικά που πρέπει να έχει ένας ανεξάρτητος μηχανισμός διερεύνησης της αστυνομικής αυθαιρεσίας.

Και φυσικά το ΕΔΔΑ (Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου) στις αποφάσεις του για πολλές προσφυγές θυμάτων αστυνομικής βίας έχει σημειώσει ότι η ΕΛ.ΑΣ. δεν διερεύνησε επαρκώς τις καταγγελίες και επέβαλε τόσο ελαφρές πειθαρχικές ποινές που δεν λειτουργούν αποτρεπτικά. Η Επιτροπή Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης, δηλαδή το αρμόδιο όργανο που απαρτίζεται από τους υπουργούς Εξωτερικών και επιτηρεί την εφαρμογή των αποφάσεων του ΕΔΔΑ, έχει πολλές φορές επισημάνει την ανάγκη δημιουργίας μιας ανεξάρτητης και αποτελεσματικής διαδικασίας πειθαρχικής διερεύνησης. 

Γιατί, θα αναρωτηθεί κανείς, να μας απασχολούν τόσο οι πειθαρχικές έρευνες, από τη στιγμή που έτσι κι αλλιώς, για τα σοβαρά αδικήματα όπως είναι οι δολοφονίες, τα βασανιστήρια, οι σωματικές βλάβες, οι αστυνομικοί υπόκεινται ούτως ή άλλως στη δικαιοδοσία του εισαγγελέα, όπως όλοι μας; 

Προφανώς δεν μας απασχολούν μόνο οι πειθαρχικές έρευνες, αφού κατά τεκμήριο στην ποινική διαδικασία απειλείται κανείς με ποινές στερητικές της ελευθερίας και όχι απλώς με αργία ή απόταξη. Και για να μην δώσω την εντύπωση ότι η ατιμωρησία ενδημεί μόνο στις πειθαρχικές διαδικασίες, ενώ τα δικαστήριά μας έχουν υπάρξει αυστηρά κι ακριβοδίκαια, δεσμεύομαι να επανέλθω. Αλλά και οι πειθαρχικές διαδικασίες δεν είναι άνευ σημασίας, διότι από αυτές τεκμαίρεται η ικανότητα μιας υπηρεσίας να εξυγιαίνεται, να περιφρουρεί τον εαυτό της, να τεκμηριώνει, θα λέγαμε, το υπηρεσιακό της ήθος. Ή, όπως το έχει θέσει ο Συνήγορος: «Μολονότι η τιμωρητική λειτουργία συνδέεται κατ’ αρχήν με τον ποινικό κολασμό, ωστόσο η ανάλογη με το παράπτωμα πειθαρχική κύρωση είναι αυτή που αποκαθιστά τη νομιμότητα στη λειτουργία της υπηρεσίας».

Η λειτουργία του Συνηγόρου του Πολίτη ως ΕΜΗΔΙΠΑ (Εθνικού Μηχανισμού Διερεύνησης Περιστατικών Αυθαιρεσίας), που νομοθετήθηκε το 2016, υποτίθεται ότι ήρθε να καλύψει αυτό το κενό. 

Στα 12 χρόνια, βέβαια, που μεσολάβησαν από τις πρώτες του επισημάνσεις ως τη νομοθέτηση του ΕΜΗΔΙΠΑ, συνέβησαν διάφορα τραγελαφικά: η σύσταση του Γραφείου Αντιμετώπισης Περιστατικών Αυθαιρεσίας, λόγου χάρη,  είχε ανακοινωθεί τον Νοέμβριο του 2009, στον απόηχο του ξυλοδαρμού μιας γυναίκας μπροστά στο δίχρονο παιδί της από δύο αστυνομικούς, με τον ― και τότε ― υπουργό Προστασίας του Πολίτη Μιχάλη Χρυσοχοΐδη να δηλώνει: «Τέρμα στην ανοχή οποιασδήποτε αυθαιρεσίας αστυνομικών κατά πολιτών».  

Το νέο γραφείο νομοθετήθηκε ενάμιση χρόνο αργότερα αλλά ούτε συστάθηκε ούτε στελεχώθηκε ούτε λειτούργησε ποτέ. Άλλα τρία χρόνια αργότερα, το 2014, οι αρμοδιότητες του γραφείου διευρύνθηκαν νομοθετικά σε υποθέσεις με «ρατσιστικό κίνητρο». Το γραφείο βέβαια δεν υπήρχε τη στιγμή της νομοθέτησης και ούτε υπήρξε έκτοτε.

Με τούτα και με κείνα, ο ΕΜΗΔΙΠΑ ξεκίνησε να λειτουργεί το 2017. Τι κάνει έκτοτε; Ελέγχει τις πειθαρχικές έρευνες της ΕΛ.ΑΣ, είτε αυτές που η ίδια του υποβάλλει είτε αυτές που της παραγγέλνει ο ίδιος, μετά από καταγγελίες. Επισημαίνει τις παραλείψεις της, ζητάει να διορθωθούν κι αν η ΕΛ.ΑΣ δεν ανταποκριθεί, στέλνει τους φακέλους στον υπουργό. Και κάθε χρόνο βγάζει μια έκθεση, στην οποία καταγράφει τα περιστατικά και στηλιτεύει την πλημμελή ανταπόκριση των αρχών.

Και μετά; Μετά τίποτα, αυτό είναι όλο. Διότι, όπως είναι προφανές, ο Συνήγορος μπορεί να έχει την εξουσία να «ελέγχει» τις πειθαρχικές έρευνες αλλά δεν είναι πειθαρχικός προϊστάμενος κανενός αστυνομικού ― ούτε βέβαια του υπουργού, που είναι ο ανώτατος πειθαρχικός προϊστάμενος της ΕΛ.ΑΣ. Δεν μπορεί να κάνει το παραμικρό για την εκδίκαση των πειθαρχικών ερευνών, για τις καταδίκες ή τις απαλλαγές, ή για τις ποινές.

Και πώς θα μπορούσε να είναι αλλιώς; Θα βάζαμε μια ανεξάρτητη αρχή να απονέμει ποινές σε αστυνομικούς, βάσει του εσωτερικού πειθαρχικού δικαίου της αστυνομίας; Κι αν ο υπουργός δεν κάνει καλά τη δουλειά του ως πειθαρχικός προϊστάμενος; Θα τον τιμωρεί ο Συνήγορος του Πολίτη;

Η θέσπιση του Εθνικού Μηχανισμού Διερεύνησης Περιστατικών Αυθαιρεσίας μπορεί να ικανοποιεί στα χαρτιά τα αιτήματα του Συμβουλίου της Ευρώπης αλλά δεν έχει, μέχρι στιγμής, την παραμικρή επίπτωση στην ατιμωρησία της αστυνομικής αυθαιρεσίας, όπως δείχνουν άλλωστε και τα ίδια τα στοιχεία του Συνηγόρου του Πολίτη.

Μ’ άλλα λόγια, κοροϊδευόμαστε μεταξύ μας;

Όχι ακριβώς. Η καταγραφή του φαινομένου από τον Συνήγορο, το γεγονός ότι έχουμε μια εικόνα της αστυνομικής αυθαιρεσίας και ατιμωρησίας, έχει σημασία. Αν μη τι άλλο, τροφοδοτεί τον δημόσιο διάλογο ― τέτοιος που είναι.

Αλλά επί της ουσίας; 

Τώρα, σοβαρό ερώτημα είναι αυτό; Σε ποια χώρα ζείτε;