Μια χώρα χωρίς αναπτυξιακή πυξίδα

Παρότι τυπικά λήγει  στις 31 Αυγούστου, επί της ουσίας για το Ταμείο Ανάκαμψης είναι η ώρα του απολογισμού. Αυτό δεν αφορά μόνο το πόσα έργα απεντάχθηκαν από το πρόγραμμα γιατί δεν ήταν εφικτό να ολοκληρωθούν εντός των χρονοδιαγραμμάτων και της σαφούς ημερομηνίας λήξης. Αφορά και το χνάρι που άφησαν τελικά τα έργα που χρηματοδοτήθηκαν.

Η κυβέρνηση, όπως ήταν αναμενόμενο άλλωστε, σπεύδει να κάνει θετικό απολογισμό. Βεβαίως, ο απολογισμός της αναμειγνύει επενδύσεις με ιατρικές εξετάσεις (που κανονικά θα έπρεπε να προσφέρονταν ούτως ή άλλως), έργα υποδομών με διαδραστικούς πίνακες στα σχολεία, ενεργειακά έργα με το ψηφιακό φροντιστήριο.

Δεν θέλω να φανώ μίζερος και να υποτιμήσω την αναγκαιότητα του ενός ή του άλλου έργου. Κυρίως θέλω να σταθώ στο εάν αυτά τα χρήματα, 36 δισεκατομμύρια ευρώ σε επιχορηγήσεις και δάνεια, όντως αξιοποιήθηκαν για να αλλάξει η χώρα. Για να ανοίξει μια νέα αναπτυξιακή προοπτική, με έμφαση σε οικονομικούς κλάδους και δραστηριότητες υψηλής προστιθέμενης αξίας και σε καλοπληρωμένες θέσεις εργασίας, στη βιωσιμότητα, στην ανθεκτικότητα και κυρίως στη μεσομακροπρόθεσμη δυναμική.

Και εκεί τα πράγματα αρχίζουν και γίνονται πιο σύνθετα. Σίγουρα, κάποια έργα εντάσσονται σε αυτή την αναπτυξιακή στρατηγική, όπως είναι όλα όσα αφορούν την ενέργεια και ειδικότερα την πράσινη μετάβαση. Κάποια άλλα, όπως είναι οι επενδύσεις στους οδικούς άξονες, ή στο να φτάσουν οι οπτικές ίνες παντού, επίσης εντάσσονται στην ευρύτερη έννοια των υποδομών που προωθούν την ανάπτυξη. Σίγουρα αρκετές ενισχύσεις μεσαίων και μικρών επιχειρήσεων πήγαν στην κατεύθυνση της αναβάθμισης του εξοπλισμού. Όμως, πέραν αυτών; Και επίσης μια σειρά από μεγάλα project στη ευρύτερη κατηγορία real estate, που επίσης ενισχύθηκαν, σε ποιο βαθμό θα δημιουργήσουν μια άλλη αναπτυξιακή δυναμική; Εκτός και εάν όντως θέλουμε μια ανάπτυξη Golden Visa…

Γνωρίζω τον αντίλογο: όλα αυτά μετράνε αυτή τη στιγμή ως επένδυση και ως χρήμα που γίνεται εισόδημα που με τη σειρά του θα γεννήσει θέσεις εργασίας. Όμως, στην οικονομία δεν μετρούν όλες οι επενδύσεις το ίδιο. Γιατί κάποιες απλώς αποτυπώνονται ως «άμεση επένδυση» τη μία χρονιά, αλλά δεν οδηγούν σε νέες επενδύσεις την επόμενη.

Δεν αντιλέγω, η χώρα θα έχει μια πολύ πιο «πράσινη» ενεργειακή υποδομή – και ούτως ή άλλως η ενέργεια είναι και εξαγόμενο προϊόν, και ο τουρισμός παραμένει «βαριά βιομηχανία», μαζί εσχάτως με το real estate. Όμως, ούτε ο τουρισμός, ούτε το real estate έχουν την αναπτυξιακή δυναμική που δίνουν οι βιομηχανικοί κλάδοι, ιδίως σε τομείς αιχμής.

Δεν τα αντιλαμβάνεται όλα αυτά η κυβέρνηση; Θα ήταν άδικο να πούμε πως όχι. Όμως, την ίδια ώρα παραμένει εγκλωβισμένη σε μια αντίληψη για την οικονομία που δεν μπορεί να κάνει πράξη τέτοιους σχεδιασμούς. Όταν το πολιτικό δυναμικό της κυβερνητικής παράταξης είναι διαπαιδαγωγημένο στην αντίληψη ότι δεν χρειάζεται κράτος και σχεδιασμός και όλα θα τα λύσει η αγορά, τότε πολύ δύσκολα θα μπορεί να δει τέτοιες χρηματοδοτικές δυνατότητες ως ευκαιρίες για ένα πραγματικό αναπτυξιακό σχέδιο. Αντιθέτως, κυρίως θα προσπαθήσει να τονώσει την επιχειρηματικότητα, ελπίζοντας ότι αυτό θα πάρει χαρακτηριστικά μιας συνολικότερης δυναμικής.

Τα πράγματα δεν κάνει καλύτερα μια άλλη διάσταση της πρακτικής αυτής της κυβέρνησης. Και αυτή είναι ότι η κυβέρνηση δεν είναι γενικά προσανατολισμένη στο να ενισχύσει τον ιδιωτικό επιχειρηματικό τομέα. Σε τελική ανάλυση εφόσον έχουμε οικονομία της αγοράς, κάθε κυβέρνηση πρέπει να στηρίζει τις επιχειρήσεις. Το πρόβλημα έγκειται στο πώς τις στηρίζει, στο εάν έχει ένα σχέδιο, στο εάν βάζει προτεραιότητες, ή εάν, αντίθετα, αυτό που κάνει είναι πρωτίστως να εξυπηρετεί επιχειρήσεις και μάλιστα συγκεκριμένες. Γιατί τότε το αποτέλεσμα είναι προφανώς οι επιχειρήσεις που ενισχύονται να είναι χαρούμενες, να έχουν πολύ καλύτερους ισολογισμούς, αλλά το πώς όλα αυτά εντάσσονται σε ένα σχέδιο για την επόμενη μέρα να παραμένει ασαφές.

Σε αυτό συμβάλλει, όπως έχω ξαναγράψει, ο τρόπος που αυτή η διακυβέρνηση έχει συνειδητά υπονομεύσει το κράτος. Γιατί μπορεί να διακήρυξε ότι φτιάχνει «επιτελικό κράτος» όμως στην πράξη πρωτίστως έκανε έναν μηχανισμό εξυπηρέτησης και όχι σχεδιασμού. Με την έννοια της «εξυπηρέτησης» πολύ συχνά να περιλαμβάνει και κοντόθωρες πρακτικές προνομιακής μεταχείρισης επιχειρήσεων που αργότερα «ανταποδίδουν» με τη συμβολή τους στη διαμόρφωση ενός φιλοκυβερνητικού μηντιακού οικοσυστήματος.

Όμως, όλα αυτά, ακόμη και όταν δεν καταλήγουν σε πρακτικές διασπάθισης, έχουν ως αποτέλεσμα να μην παράγουν την αναπτυξιακή δυναμική που θα μπορούσαν. Και αυτή δεν θα κριθεί φέτος, που ακόμη ρέει χρήμα από το Ταμείο Ανάκαμψης και υλοποιούνται έργα, αλλά του χρόνου και αργότερα, οπότε θα φανεί εάν αυτά τα χρήματα έπιασαν τόπο ή απλώς μοιράστηκαν.

Τα σκεφτόμουν όλα αυτά καθώς παρακολουθούσα τον πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη, τον σχεδόν επίσημα χρισμένο «διάδοχο» Κυριάκο Πιερρρακάκη και τον αρμόδιο υπουργό Νίκο Παπαθανάση να παρουσιάζουν το Εθνικό Πρόγραμμα Ανάπτυξης (ΕΠΑ) για την περίοδο 2026-2030. Το πρόγραμμα αυτό, που πατάει πάνω σε 23 δισεκατομμύρια ευρώ από εθνικούς πόρους, θα μπορούσε επίσης να είναι ένα σημαντικό εργαλείο, ιδίως εάν συνδυαστεί αποτελεσματικά και με τους πόρους από το νέο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο της ΕΕ, το επόμενο ΕΣΠΑ (γιατί προς το παρόν τρέχει το προηγούμενο 2021-2027).

Όμως, εάν άκουγε κανείς την παρουσίαση θα παρατηρούσε το εξής. Από τη μια υπήρχαν όλες οι αναμενόμενες μεγαλοστομίες για το πώς τα 23 δισεκατομμύρια θα οδηγήσουν στην περιφερειακή ανάπτυξη, θα συμβάλουν στην πραγματική σύγκλιση με την Ευρώπη, θα ενισχύσουν την κοινωνική συνοχή και θα φέρουν ακόμη περισσότερες επενδύσεις και έργα, που θα φτάσουν «και στους 1008 ταχυδρομικούς κωδικούς που έχει η χώρα μας» όπως χαρακτηριστικά είπε ο Πρωθυπουργός.

Από την άλλη, τίποτε πιο συγκεκριμένο. Καμία παρουσίαση συγκεκριμένων αξόνων. Καμιά αναφορά σε συγκεκριμένα έργα, σαφή χρονοδιαγράμματα ή δεσμευτικούς στόχους ανά περιφέρεια, πέραν μιας γενικής κατανομής ανά «αναπτυξιακούς στόχους» και περιφέρεια, που δεν διαφέρουν πολύ από άλλα προηγούμενα. Και βέβαια καμία πειστική παρουσίαση για το πώς αυτά τα χρήματα θα αξιοποιηθούν πολύ πιο αποτελεσματικά στη βάση συγκεκριμένων αλλαγών στο πώς το κράτος διαχειρίζεται, σχεδιάζει και αξιοποιεί τελικά τέτοιους πόρους. Ουσιαστικά, όλα παραπέμπονται στις εξαγγελίες στη ΔΕΘ και προφανώς στην επίσημη κήρυξη της προεκλογικής εκστρατείας. Μόνο που αυτή η έμμεση παραδοχή μιας πολιτικής και σε τελική ανάλυση κομματικής εργαλειοποίησης τέτοιων πολιτικών, απλώς συμπυκνώνει το πρόβλημα που αντιμετωπίζει η χώρα αυτή τη στιγμή: και αυτό δεν είναι ότι δεν υπάρχουν πόροι, ή ότι κυριαρχούν οι οριζόντιες περικοπές, όπως στην περίοδο των μνημονίων, αλλά ότι οι πόροι αυτοί δεν αξιοποιούνται στο πλαίσιο μακροπρόθεσμου αναπτυξιακού σχεδιασμού, αλλά τελικά πρωτίστως ως «ζεστό χρήμα» για την αγορά. Μόνο που το αναπτυξιακό μέλλον της χώρας δεν μπορεί να είναι η μετάβαση από τη μία «χρηματοδοτική ένεση» στην άλλη. Τουλάχιστον, εάν θέλουμε αυτό το αναπτυξιακό μέλλον να μας βγάλει από το περιθώριο της Ευρώπης στο οποίο διαρκώς σπρωχνόμαστε.