«Ένας στρατός από εραστές μπορεί να κατακτήσει ολόκληρο το ανθρώπινο γένος»: Ο γκέι Ιερός Λόχος των Θηβών

Περισσότερα από 2.300 χρόνια μετά τη μάχη που σφράγισε το τέλος της ανεξαρτησίας των ελληνικών πόλεων απέναντι στη Μακεδονία, ένα από τα πιο συναρπαστικά ερωτήματα της αρχαίας ιστορίας εξακολουθεί να προκαλεί συζητήσεις: ήταν πράγματι ο περίφημος Ιερός Λόχος των Θηβών μια στρατιωτική μονάδα αποτελούμενη από ζευγάρια ανδρών που στην πραγματικότητα ήταν εραστές;

Το ερώτημα εξετάζει ο Πίτερ Λόντεϊ, επίτιμος λέκτορας Ιστορίας στο Αυστραλιανό Εθνικό Πανεπιστήμιο, σε άρθρο του στο The Conversation, αναλύοντας τις αρχαίες πηγές, τις ιστορικές αβεβαιότητες αλλά και τα αρχαιολογικά ευρήματα που συνδέονται με μία από τις πιο θρυλικές μονάδες του αρχαίου ελληνικού κόσμου.

Ο ομαδικός τάφος της Χαιρώνειας

Το 1880, Έλληνες αρχαιολόγοι που πραγματοποιούσαν ανασκαφές στη Χαιρώνεια της Βοιωτίας έφεραν στο φως έναν σχεδόν ανέπαφο ομαδικό τάφο με 254 αρχαίους στρατιώτες. Το εύρημα προκάλεσε ιδιαίτερη εντύπωση, καθώς ορισμένοι από τους νεκρούς φαίνονταν να έχουν ταφεί σε πολύ στενή επαφή μεταξύ τους, με περιγραφές να κάνουν λόγο ακόμη και για σκελετούς που βρέθηκαν πλάι πλάι, σαν να αγκαλιάζονται.

Από τότε επικράτησε η άποψη ότι οι νεκροί ανήκαν στον Ιερό Λόχο των Θηβών, την επίλεκτη μονάδα που, σύμφωνα με την παράδοση, αποτελούνταν από 150 ζευγάρια ανδρών εραστών που πολεμούσαν ο ένας δίπλα στον άλλο.

Η δημιουργία του Ιερού Λόχου

Ο Ιερός Λόχος συγκροτήθηκε περίπου το 378 π.Χ., λίγο μετά την απελευθέρωση της Θήβας από τη σύντομη σπαρτιατική κυριαρχία. Η πόλη επιδίωκε να ενισχύσει τη στρατιωτική της ισχύ και δημιούργησε μια μόνιμη επαγγελματική μονάδα 300 βαριά οπλισμένων οπλιτών.

Οι άνδρες του Ιερού Λόχου αποτελούσαν την αιχμή του δόρατος του θηβαϊκού στρατού. Πολέμησαν στις συγκρούσεις της Θήβας στην κεντρική Ελλάδα, στη Θεσσαλία και στην Πελοπόννησο, χρησιμοποιούμενοι είτε ως δύναμη κρούσης είτε ως βασικός αμυντικός πυρήνας.

Τι λένε πραγματικά οι πηγές

Όπως επισημαίνει ο Λόντεϊ, η ιστορία του Ιερού Λόχου συνοδεύεται από σημαντικές αβεβαιότητες.

Οι περισσότερες πληροφορίες προέρχονται από τον Πλούταρχο, ο οποίος έγραφε περίπου πέντε αιώνες μετά τα γεγονότα, βασιζόμενος σε παλαιότερες πηγές που σήμερα έχουν χαθεί.

Ακόμη και ο ίδιος αποφεύγει να παρουσιάσει ως βέβαιο ότι η μονάδα αποτελούνταν από εραστές. Στον «Βίο Πελοπίδα» (Βίοι Παράλληλοι) αναφέρει χαρακτηριστικά ότι «κάποιοι λένε» πως ο Ιερός Λόχος συγκροτούνταν από εραστές και αγαπημένους, επειδή οι εραστές ντρέπονταν να φανούν δειλοί μπροστά στους συντρόφους τους και οι αγαπημένοι μπροστά στους εραστές τους. Η αμοιβαία αφοσίωση θεωρούνταν ότι τους έκανε πιο αποφασιστικούς στη μάχη.

«Ο θάνατος του Πελοπίδα», Αντρέι Ιβάνοβιτς Ιβάνοφ, Ελαιογραφία, 141 × 119 εκ.

Η ιδέα του Πλάτωνα για έναν στρατό εραστών

Η σύνδεση ανάμεσα στον έρωτα και τη στρατιωτική ανδρεία δεν εμφανίζεται πρώτη φορά στον Ιερό Λόχο.

Στο περίφημο «Συμπόσιο» (178e-179a), ο Πλάτων, πιθανότατα γράφοντας λίγο πριν από τη δημιουργία της μονάδας, υποστηρίζει μέσω ενός από τους συνομιλητές του ότι ένας στρατός αποτελούμενος από εραστές και αγαπημένους θα ήταν σχεδόν ανίκητος.

Η λογική ήταν ότι κανένας άνδρας δεν θα ήθελε να εγκαταλείψει τη θέση του ή να πετάξει τα όπλα του μπροστά στο πρόσωπο που αγαπά. Αντίθετα, θα προτιμούσε να πεθάνει παρά να ντροπιαστεί στα μάτια του. Σύμφωνα με το κείμενο, ακόμη και μια μικρή ομάδα τέτοιων πολεμιστών θα μπορούσε, μεταφορικά, να «κατακτήσει ολόκληρο το ανθρώπινο γένος».

Πώς λειτουργούσαν οι σχέσεις μεταξύ ανδρών στην αρχαία Ελλάδα

Για να κατανοήσει κανείς τη συζήτηση γύρω από τον Ιερό Λόχο, πρέπει να λάβει υπόψη του τις κοινωνικές συνθήκες της εποχής.

Οι αρχαίες πηγές διακρίνουν τον «εραστή» από τον «αγαπημένο» ή «ερώμενο». Η διάκριση αυτή αντικατοπτρίζει το γεγονός ότι οι ερωτικές σχέσεις στην αρχαία Ελλάδα σπάνια συνδέονταν με άτομα της ίδιας ηλικίας.

Στην Αθήνα, για παράδειγμα, ένας άνδρας παντρευόταν συνήθως όταν πλησίαζε τα 30, ενώ η σύζυγός του μπορούσε να είναι περίπου 14 ετών. Αντίστοιχα, οι ομοερωτικές σχέσεις αφορούσαν συνήθως έναν μεγαλύτερο άνδρα και έναν νεότερο έφηβο, από τα πρώτα χρόνια της εφηβείας μέχρι να φτάσει σε ηλικία όπου θεωρούνταν πλέον ενήλικος.

Οι μεγαλύτεροι άνδρες που συμμετείχαν σε τέτοιες σχέσεις δεν ήταν απαραίτητα αποκλειστικά ομοφυλόφιλοι. Συνήθως παντρεύονταν αργότερα και αποκτούσαν παιδιά, όπως θα έκαναν και οι νεότεροι σύντροφοί τους όταν ενηλικιώνονταν.

Ψηφιδωτό με θέμα την Ακαδημία του Πλάτωνα από τη βίλα του Τίτου Σιμίνιου Στέφανου στην Πομπηία, χρονολογούμενο περίπου από το 100 π.Χ. έως το 100 μ.Χ.।

Η σεξουαλική διάσταση που συχνά αποσιωπήθηκε

Ο Λόντεϊ σημειώνει ότι οι σχέσεις αυτές είχαν σαφή σεξουαλική διάσταση, αν και για μεγάλο χρονικό διάστημα αρκετοί ιστορικοί απέφευγαν να το αναγνωρίσουν ανοιχτά.

Κατά τον 19ο αιώνα, πολλοί κλασικιστές προσπαθούσαν να προστατεύσουν την εικόνα της αρχαίας Ελλάδας από την κατηγορία ότι οι Έλληνες διατηρούσαν ομοφυλοφιλικές σεξουαλικές σχέσεις. Σήμερα, αντίθετα, οι προβληματισμοί επικεντρώνονται κυρίως στο νεαρό της ηλικίας αρκετών από τους συμμετέχοντες σε αυτές τις σχέσεις.

Παρά τον παιδευτικό και καθοδηγητικό χαρακτήρα που μπορούσαν να έχουν, οι σχέσεις μεταξύ εραστή και ερωμένου θεωρούνται από τους περισσότερους μελετητές ξεκάθαρα ερωτικές και σεξουαλικές.

Το ιδιαίτερο ζήτημα της Θήβας

Εδώ ακριβώς εμφανίζεται η βασική δυσκολία στην υπόθεση του Ιερού Λόχου.

Οι πολεμιστές που υπηρετούσαν σε μια επίλεκτη στρατιωτική μονάδα έπρεπε να διαθέτουν τη σωματική ωριμότητα που απαιτούσε η μάχη, κάτι που συνήθως σήμαινε ηλικίες άνω των 20 ετών. Αυτό οδηγεί αρκετούς ιστορικούς στο συμπέρασμα ότι στη Θήβα ίσως επικρατούσαν διαφορετικές κοινωνικές αντιλήψεις από εκείνες της Αθήνας.

Στην αθηναϊκή κοινωνία υπήρχαν μεν μακροχρόνια ομοερωτικά ζευγάρια, ακόμη και ανάμεσα σε πρόσωπα που εμφανίζονται στο «Συμπόσιο» του Πλάτωνα, ωστόσο οι άνδρες που θεωρούνταν ότι διατηρούσαν παθητικό ρόλο σε μια τέτοια σχέση συχνά γίνονταν αντικείμενο χλευασμού.

Στη Θήβα, αντίθετα, οι πηγές αναφέρουν ότι ζευγάρια ανδρών ορκίζονταν αμοιβαία πίστη και αγάπη στον τάφο του Ιόλαου, του αγαπημένου συντρόφου του Ηρακλή.

Πολεμούσαν μαζί – και ίσως ζούσαν μαζί

Κατά τον Λόντεϊ, είναι πιθανό οι άνδρες που αποτελούσαν τα ζευγάρια του Ιερού Λόχου να είχαν γνωριστεί όταν ο νεότερος ήταν ακόμη έφηβος και η σχέση τους να συνεχίστηκε και στην ενήλικη ζωή.

Το ερώτημα αν εξακολουθούσαν να έχουν ερωτική σχέση παραμένει ανοιχτό. Ωστόσο, ο Ξενοφών, σε δικό του έργο με τίτλο επίσης «Συμπόσιο», αναφέρεται επικριτικά σε στρατιώτες που όχι μόνο πολεμούσαν μαζί αλλά και μοιράζονταν το ίδιο κρεβάτι.

Για τον Λόντεϊ, η μαρτυρία αυτή αποτελεί ισχυρή ένδειξη ότι οι δεσμοί ανάμεσα στους άνδρες του Ιερού Λόχου πιθανότατα διατηρούσαν και ερωτική διάσταση.

Η άνοδος και η πτώση του Ιερού Λόχου

Ο Ιερός Λόχος απέκτησε φήμη για την πειθαρχία, τη συνοχή και την αποτελεσματικότητά του. Η πιο γνωστή επιτυχία του ήταν η καθοριστική συμβολή του στη μάχη των Λεύκτρων το 371 π.Χ., όταν οι Θηβαίοι συνέτριψαν τη Σπάρτη και έθεσαν τέλος στην έως τότε κυριαρχία της στον ελληνικό κόσμο.

Το τέλος ήρθε το 338 π.Χ. στη μάχη της Χαιρώνειας, όταν ο Φίλιππος Β΄ της Μακεδονίας και ο γιος του Μέγας Αλέξανδρος νίκησαν τις συμμαχικές δυνάμεις της Θήβας και της Αθήνας.

Παρότι ορισμένοι σύγχρονοι ιστορικοί εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν με επιφύλαξη την παράδοση γύρω από τον Ιερό Λόχο, η ιστορία του έχει εμπνεύσει γενιές ανθρώπων από τον 19ο αιώνα μέχρι σήμερα.

Και ίσως οι άνδρες που βρέθηκαν στον ομαδικό τάφο της Χαιρώνειας να ήταν πράγματι εκείνοι οι πολεμιστές για τους οποίους μιλούν οι αρχαίες πηγές: εραστές που πολέμησαν μαζί και πέθαναν μαζί στην τελευταία μάχη του Ιερού Λόχου.

Σήμερα, το σημείο όπου πιστεύεται ότι είναι θαμμένοι σηματοδοτείται από τον επιβλητικό Λέοντα της Χαιρώνειας, το μαρμάρινο μνημείο που έχει γίνει το διαχρονικό σύμβολο της δύναμης, της αφοσίωσης και του θρύλου της επίλεκτης θηβαϊκής μονάδας.