«Ζει ο Μέγας Αλέξανδρος;»

Πώς εξηγείται το γεγονός ότι ο Μέγας Αλέξανδρος εξακολουθεί να γοητεύει τον κόσμο περισσότερα από 2.300 χρόνια μετά τον θάνατό του; Η απάντηση μπορεί να βρίσκεται στο μέγεθος των επιτευγμάτων του. Μέσα σε μόλις δέκα χρόνια δημιούργησε μια αυτοκρατορία που εκτεινόταν για περίπου 4.800 χιλιόμετρα, από την Ελλάδα έως την Ινδία, ενώ ίδρυσε δεκάδες πόλεις που έφεραν το όνομά του και άλλαξαν τον χάρτη της αρχαιότητας.

Υπάρχει όμως και μια άλλη όψη της ιστορίας. Στο νέο του βιβλίο για τον Μακεδόνα βασιλιά «Alexander: God, King, Man», ο καθηγητής Κλασικών Σπουδών και Αρχαίας Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Ντάραμ, Έντμουντ Ρίτσαρντσον, υπενθυμίζει ότι πίσω από τον θρύλο κρύβεται ένας άνθρωπος που συνδέθηκε με πρωτοφανή βία. Δεν είναι τυχαίο ότι κατά καιρούς έχει χαρακτηριστεί «παράφρων», «όχι και τόσο Μέγας» ή ακόμη και «ένας από τους μεγαλύτερους φονιάδες που γνώρισε ποτέ η ανθρωπότητα». Σύμφωνα με ορισμένες εκτιμήσεις, οι εκστρατείες του μπορεί να κόστισαν τη ζωή σχεδόν στο 1% του πληθυσμού του τότε γνωστού κόσμου.

Ο Μέγας Αλέξανδρος και η «σκιά» του

Παρά τις σκοτεινές πλευρές της δράσης του, ο Αλέξανδρος παραμένει μια μορφή σχεδόν μυθική. Κινηματογραφικές παραγωγές, τηλεοπτικά ντοκιμαντέρ και χιλιάδες βιβλία επιστρέφουν ξανά και ξανά στη ζωή του. Υπολογίζεται ότι σχεδόν 5.000 έργα έχουν αφιερωθεί στην προσωπικότητά του, ενώ ανάμεσα στους θαυμαστές του συγκαταλέγονται προσωπικότητες όπως ο Ιούλιος Καίσαρας, ο Ναπολέων και σύγχρονοι σύμβουλοι επιχειρήσεων.

Η εικόνα του, βέβαια, αλλάζει ανάλογα με την εποχή. Ο Μακιαβέλι έβλεπε σε αυτόν το πρότυπο του αποφασιστικού ηγέτη που δεν δίσταζε να εξοντώσει τους αντιπάλους του. Σήμερα, αρκετοί συγγραφείς και ειδικοί του μάνατζμεντ επιχειρούν να αντλήσουν επιχειρηματικά διδάγματα από την πορεία του. Ένα άρθρο καθηγητή του INSEAD με τίτλο «Έντεκα μαθήματα ηγεσίας από τον Μέγα Αλέξανδρο» συμβουλεύει τους αναγνώστες να αξιοποιούν τις επιτυχίες τους και να επενδύουν στη διαχείριση ταλέντων. Θα μπορούσε βέβαια να προστεθεί και μια ακόμη συμβουλή: να αποφεύγουν να αφήνουν πίσω τους εκατομμύρια νεκρούς.

Ένα βιβλίο γεμάτο αίμα, φόνους και κατακτήσεις

Οι αριθμοί της αρχαιότητας συχνά αμφισβητούνται, όμως το βιβλίο του Ρίτσαρντσον είναι γεμάτο από ενδεικτικές λεπτομέρειες για τη βία που συνόδευσε την πορεία του Αλεξάνδρου. Στις σελίδες του καταγράφονται έντεκα περιστατικά αποκοπής μελών του σώματος — κυρίως κεφαλιών, αλλά και χεριών, ποδιών ή ακόμη και γεννητικών οργάνων. Η λέξη «φόνος» εμφανίζεται 38 φορές, ενώ αναφορές σε δολοφονίες και θανατώσεις ξεπερνούν τις εκατό.

Το αποτέλεσμα είναι μια αφήγηση γεμάτη μάχες, σφαγές και ακραία περιστατικά βίας, που όμως παραμένει συναρπαστική από την πρώτη έως την τελευταία σελίδα.

Ένας διαφορετικός τρόπος να αφηγηθείς την ιστορία

Τα τελευταία χρόνια η ιστοριογραφία έχει στραφεί έντονα στην επανεξέταση των μεγάλων προσωπικοτήτων του παρελθόντος. Πολλοί συγγραφείς προτιμούν να επικεντρώνονται στα θύματα και στους ανθρώπους που υπέφεραν από τις πράξεις ισχυρών ιστορικών μορφών, αντί να αναπαράγουν τους παραδοσιακούς ηρωικούς μύθους.

Ο Ρίτσαρντσον δεν αγνοεί αυτή τη διάσταση, αλλά επιλέγει διαφορετική προσέγγιση. Αντί να αποδομεί διαρκώς τους θρύλους, αφηγείται την ιστορία τους. Περιγράφει τον νεαρό Αλέξανδρο που δαμάζει τον Βουκεφάλα, τις πρώτες του στρατιωτικές επιτυχίες και τα περιστατικά που τον μετέτρεψαν σε θρύλο, όπως ο περίφημος Γόρδιος Δεσμός.

Το ίδιο κάνει και με την προσωπική του ζωή. Στις σελίδες του βιβλίου συναντά κανείς τον Ηφαιστίωνα, τον στενότερο φίλο και σύντροφό του, τις εκατοντάδες παλλακίδες που κληρονόμησε από τον Δαρείο και τον νεαρό Πέρση Βαγώα, ο οποίος φημιζόταν για την ομορφιά του.

Η πολιορκία της Τύρου και η γέννηση του μύθου

Ένα από τα πιο εντυπωσιακά κεφάλαια αφορά την πολιορκία της Τύρου. Τότε ο Αλέξανδρος δεν είχε ακόμη αποκτήσει το προσωνύμιο «Μέγας». Ήταν ένας νεαρός με ξανθά, μακριά και σγουρά μαλλιά, εμπνευσμένα από τον αγαπημένο του ήρωα, τον Αχιλλέα.

Απέναντί του βρισκόταν μια πόλη που θεωρούνταν πρακτικά απόρθητη. Η Τύρος, χτισμένη πάνω σε νησί περίπου ένα χιλιόμετρο από την ακτή, προστατευόταν από ισχυρά τείχη και πολεμικό στόλο. Ο πλούτος της προερχόταν από την περίφημη πορφύρα, τη βαφή που έκανε περιζήτητα τα υφάσματά της σε ολόκληρη τη Μεσόγειο.

Ο Αλέξανδρος, ωστόσο, δεν εγκατέλειψε την προσπάθεια. Έχτισε έναν τεχνητό διάδρομο που συνέδεσε την ξηρά με το νησί και, έπειτα από επτά μήνες πολιορκίας, κατέλαβε την πόλη. Η νίκη συνοδεύτηκε από σκληρά αντίποινα: περίπου 2.000 κάτοικοι σταυρώθηκαν.

Από την Ινδία στη Βαβυλώνα

Μετά την Τύρο, η αφήγηση ακολουθεί τον Αλέξανδρο στις εκστρατείες του προς ανατολάς, μέχρι την Ινδία, και καταλήγει στον θάνατό του στη Βαβυλώνα.

Για χρόνια κυκλοφορούσαν θεωρίες ότι πέθανε από υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ. Ο Ρίτσαρντσον θεωρεί πιθανότερο σενάριο μια ασθένεια που σχετιζόταν με μολυσμένο νερό, πιθανότατα τυφοειδή πυρετό.

Ο Αριστοτέλης, οι μέλισσες και οι αρκούδες

Σημαντικό ρόλο στην ιστορία παίζει και ο Αριστοτέλης, ο οποίος υπήρξε δάσκαλος του Αλεξάνδρου. Ήταν εκείνος που του χάρισε ένα αντίγραφο της «Ιλιάδας» με σχόλια, καλλιεργώντας την αγάπη του για τη λογοτεχνία. Σύμφωνα με την παράδοση, ο Αλέξανδρος κρατούσε πάντοτε το βιβλίο κοντά του, ακόμη και στον ύπνο του.

Το βιβλίο είναι γεμάτο και από μικρές, απρόσμενες ιστορίες. Ο αναγνώστης μαθαίνει πώς μπορούσε να αντιμετωπιστεί ένας εχθρός που επιχειρούσε να ανοίξει υπόγεια δίοδο κάτω από τα τείχη μιας πόλης, χρησιμοποιώντας αρκούδες και σμήνη μελισσών, αλλά και γιατί οι γάτες δεν αποτελούσαν ιδιαίτερα χρήσιμο «όπλο» στο πεδίο της μάχης.

Γιατί τα ιστορικά βιβλία δεν χρειάζεται να είναι βαρετά

Πέρα από τη βιογραφία του Αλεξάνδρου, το βιβλίο ανοίγει και μια ευρύτερη συζήτηση για τον τρόπο με τον οποίο γράφεται η ιστορία. Εδώ και δεκαετίες πολλοί ιστορικοί επισημαίνουν ότι τα ακαδημαϊκά έργα γίνονται ολοένα και πιο δύσκολα για το ευρύ κοινό.

Ήδη από το 1946 ο ιστορικός Σάμιουελ Έλιοτ Μόρισον κατηγορούσε τους συναδέλφους του ότι παράγουν αξιόλογες αλλά αδιάβαστες μελέτες. Το ίδιο παράπονο διατύπωσε και ο Γκόρντον Γουντ το 2010, υποστηρίζοντας ότι η ιστοριογραφία αντιμετωπίζει κρίση αναγνωστών.

Ένας λόγος είναι ότι σήμερα διαβάζουμε λιγότερο. Ένας άλλος είναι ότι πολλοί στρέφονται σε νέες μορφές αφήγησης, όπως τα ιστορικά podcasts. Υπάρχει όμως και μια πιο απλή εξήγηση: αρκετά ακαδημαϊκά κείμενα είναι γεμάτα περίπλοκη ορολογία και δύσχρηστη γλώσσα.

Όπως σημειώνει ο ιστορικός Τομ Χόλαντ, πολλοί συγγραφείς δεν μπορούν να αποχωριστούν την ακαδημαϊκή αργκό. Ο κλασικιστής Χάρι Σάιντμποτομ συμφωνεί, υποστηρίζοντας ότι συχνά η δυσνόητη γραφή συγχέεται με τη βαθιά σκέψη.

Το βιβλίο του Ρίτσαρντσον ακολουθεί διαφορετική διαδρομή. Συνδυάζει ιστορική ανάλυση με γρήγορη αφήγηση και ζωντανές εικόνες, αποδεικνύοντας ότι ένα σοβαρό ιστορικό έργο μπορεί να είναι ταυτόχρονα τεκμηριωμένο και απολαυστικό. Και ίσως αυτό να είναι το σημαντικότερο μάθημά του: ότι η καλή ιστορία δεν γράφεται μόνο με θεωρίες, αλλά και με συναρπαστικές ιστορίες, αρκούδες, μέλισσες και ανθρώπους μεγαλύτερους από τον ίδιο τον μύθο τους.

*Με πληροφορίες από: The Economist