Ο μανιώδης καπνιστής Ντέιβιντ Χόκνεϊ νίκησε τον θάνατο – «Να θυμάσαι, δεν μπορούν να μας πάρουν την άνοιξη»

Ο Ντέιβιντ Χόκνεϊ αγαπούσε να καπνίζει, είτε κανονικά τσιγάρα, είτε, όταν ήταν κάτοικος Αμερικής, μαριχουάνα. «Με χαλαρώνει, εκνευρίζομαι που οι πολιτικοί αποφασίζουν για ό,τι με ευχαριστεί» έλεγε ο μανιώδης καπνιστής και αρχιτέκτονας του βλέμματος Βρετανός.

Μαέστρος των χρωμάτων και της προοπτικής, ένας αγωγός της ζωτικής δύναμης της τέχνης, ο Χόκνεϊ που υπερασπίστηκε τα ΛΟΑΤΚΙ+ δικαιώματα απειλώντας να ακυρώσει ακόμη και έκθεση του, επίμονος αλχημιστής των εικαστικών ακόμη και με τη βοήθεια της νέας τεχνολογίας, έκανε ανελέητα μακροβουτιά στην πισίνα της τέχνης μέχρι το τέρμα του.

Δημιουργός που αντιτάχθηκε στον φόβο του θανάτου με ένα σχεδόν θρησκευτικό πάθος για τη ζωή, η είδηση της απώλειας  του Χόκνεϊ είναι αφορμή για μια υπενθύμιση των σκέψεων του γύρω από τη θνητότητα, όπως τις είχε καταθέσει μερικά χρόνια πριν στον φακό του Μπρούνο Γουόλχαϊμ σε μια συζήτηση που κουβαλάει απόκοσμη, λυρική διαύγεια.

Σε εκείνες τις σπάνιες εξομολογήσεις, ο Χόκνεϊ, μακριά από τη διαρκή λιακάδα της Καλιφόρνια και επιστρέφοντας στο μελαγχολικό Γιόρκσαιρ, δεν κοίταζε το τέλος με τρόμο, αλλά με την εκλεκτική περιέργεια ενός παιδιού που παρατηρεί τις εποχές να αλλάζουν.

«Παλιότερα δεν μπορούσες να είσαι ομοφυλόφιλος. Τώρα μπορείς να είσαι ομοφυλόφιλος, αλλά δεν μπορείς να καπνίζεις. Υπάρχει πάντα κάτι»

«Ίσως υπάρχει μια άλλη ζωή μετά τον θάνατο», είχε ψιθυρίσει τότε, ξαφνιάζοντας όσους έβλεπαν σε αυτόν έναν απόλυτο πραγματιστή του αγγλικού Βορρά. Για τον Χόκνεϊ, η τέχνη δεν ήταν μια πνευματιστική επίκληση, αλλά μια σχεδόν χειρωνακτική, καθημερινή αφοσίωση.

Στο εργαστήριό του, στο Μπρίντλινγκτον, ένα σύνθημα ήταν καρφιτσωμένο στον τοίχο. «Η Έμπνευση δεν επισκέπτεται τους τεμπέληδες» έγραφε. Η εμμονή με την εργασία ήταν το δικό του αντίδοτο στο εφήμερο. Όπως ο Μονέ ξεκίνησε τα νούφαρά του στα εβδομήντα του, έτσι και ο Χόκνεϊ έβλεπε το μέλλον μόνο μέσα από το επόμενο έργο.

Όταν ρωτήθηκε για την υστεροφημία του, απάντησε ελλειπτικά, επικαλούμενος τη Μεθοδίστρια μητέρα του, τη Λόρα, η οποία έφυγε στα 99 της χρόνια.

«Έχουμε χάσει την επαφή με τη φύση, μάλλον ανόητα, καθώς είμαστε κομμάτι της κι όχι έξω από αυτή. Αυτή η φάση θα περάσει με το πέρασμα του χρόνου, κι έπειτα τι; Τι θα έχουμε μάθει; Είμαι 83 χρόνων, θα πεθάνω. Ο λόγος που πεθαίνεις είναι ότι γεννήθηκες»

«Μη μεριμνάτε για την αύριο – δεν είναι αυτή μια βιβλική εντολή; έλεγε η μητέρα μου. Από την άλλη, έλεγε επίσης πως ίσως πρέπει να είσαι λίγο εγωιστής για να είσαι καλλιτέχνης. Ξέρω τι με ρωτάτε, πραγματικά, ναι. Δεν βλέπω τον εαυτό μου ως πολύ γέρο. Είμαι ένας καλλιτέχνης που εργάζεται. Θα συνεχίσω να εργάζομαι, αυτό είναι που σε κρατάει ζωντανό, οπότε το κάνεις».

Ο Χόκνεϊ δεν πίστευε σε δόγματα και απαγορεύσεις -θα κάπνιζε όπου και όποτε ήθελε, θα έλεγε τι γνώμη του για όσα εκείνος διέκρινε πως έπρεπε να τοποθετηθεί, θα υπερασπιζόταν για πάντα το χρώμα ως αντίδοτο στο γκρίζο.

Ο Χόκνεϊ, εραστής κάθε τέχνης, σανειζόταν τα λόγια του σκηνοθέτη και σεναριογράφου Μπίλι Γουάιλντερ για τον Χριστιανισμό. «Δεν έχω τίποτα εναντίον του πιλότου, με το πλήρωμα εδάφους τα έχω» έλεγε ως πραγματιστής. Η δική του πίστη ήταν ριζωμένη στη φύση και την επιστήμη, στον κύκλο των εποχών και τις εναλλαγές των τοπίων, τη γύμνια του χειμώνα και την έκρηξη της άνοιξης. Ο Χόκνεϊ ένιωθε, και αποτύπωνε, το μυστήριο της ύπαρξης ως μια συμπαντική κομψότητα.

Για ένα διάστημα, βρήκε παρηγοριά στην κοσμολογία του Καρλ Σαγκάν, χαράζοντας μάλιστα σε έναν πίνακα τα λόγια του αστρονόμου από την Ωχρή Κυανή Κουκκίδα (Pale Blue Dot). Πίστευε πως αν μια θρησκεία μπορούσε να αναδείξει το μεγαλείο του Σύμπαντος όπως το αποκαλύπτει η επιστήμη, θα απελευθέρωνε αποθέματα δέους που οι συμβατικές πίστεις δεν άγγιξαν ποτέ.

Ίσως, τελικά, ο Ντέιβιντ Χόκνεϊ να πίστευε ότι αυτό το κενό δέους μπορούσε να το καλύψει μόνο η τέχνη.

«Δεν βλέπω τον εαυτό μου ως πολύ γέρο. Είμαι ένας καλλιτέχνης που εργάζεται. Θα συνεχίσω να εργάζομαι, αυτό είναι που σε κρατάει ζωντανό, οπότε το κάνεις»

Η βασίλισσα Ελισάβετ της Βρετανίας απονέμει στον καλλιτέχνη Ντέιβιντ Χόκνεϊ το Παράσημο της Αξίας στα Ανάκτορα του Μπάκιγχαμ, στο κεντρικό Λονδίνο, στις 22 Μαΐου 2012. Ο διορισμός του Χόκνεϊ έρχεται μετά τον θάνατο το 2011 του Λούσιαν Φρόιντ, του μοναδικού ζωγράφου στο τάγμα – το οποίο δεν έχει περισσότερα από 24 μέλη ταυτόχρονα

Σήμερα, το φως στα τοπία του παραμένει αναλλοίωτο και οι πισίνες του αιώνια γαλάζιες και οι κήποι στην Καλιφόρνια θα είναι για πάντα φροντισμένοι, λουσμένη στην ποπ αρτ ιδιοφυία του. Ο Χόκνεϊ πέρασε στην αντίπερα όχθη, εκεί θα επιβεβαιώσει ή θα αναθεωρήσει για την «άλλη ζωή», έχει όμως φροντίσει μέσα σε όλα αυτά τα χρόνια να εγκλωβίσει την αναλοίωτη ζωτική δύναμη στα έργα του -να μας την κληροδοτήσει.

Ένας από τους επιδραστικότερους και πιο ανατρεπτικούς ζωγράφους των τελευταίων έξι δεκαετιών, ο σπουδαίος Βρετανός δημιουργός, που συνέδεσε άρρηκτα το έργο του με τις προσωπικές του επιθυμίες και τις οπτικές προκλήσεις της εποχής του, παρέμεινε ενεργός και παραγωγικός μέχρι την τελευταία στιγμή. Ακόμα και κατά τη διάρκεια της πανδημίας, απομονωμένος στο σπίτι του στη Νορμανδία, συνέχιζε να δημιουργεί ψηφιακά έργα στο iPad του, στέλνοντας ένα παγκόσμιο μήνυμα αισιοδοξίας.

«Να θυμάσαι πως δεν μπορούν να καταργήσουν την άνοιξη» έλεγε αυτός που ήταν διάσημος προτού καν αποφοιτήσει από το Royal College of Art, επιδεικνύοντας σπάνιο θάρρος για τη δεκαετία του ’60.

Σε μια εποχή που η ομοφυλοφιλία ήταν ακόμα παράνομη στην Αγγλία, εκείνος επέλεξε να ζωγραφίσει ανοιχτά ομοερωτικά θέματα. Για τον Χόκνεϊ, η αφηρημένη τέχνη, που αποτελούσε τη «θρησκεία» των εικαστικών στα ’50s, δεν ήταν αρκετή. Την συνδύασε με αφορισμούς του δρόμου, γκέι προπαγάνδα και καθρέφτες, δημιουργώντας ένα πολιτικοποιημένο ποπ μανιφέστο στα χνάρια του Φράνσις Μπέικον, με χαρακτηριστικά δείγματα γραφής έργα όπως το The Cha-Cha That Was Danced In The Early Hours of the 24th March (1961) και το Cleaning Teeth, Early Evening (10pm) W11 (1962).

Μετά την αποφοίτησή του, ο Χόκνεϊ άρχισε να ζωγραφίζει το Λος Άντζελες όπως το φανταζόταν, πριν καν το επισκεφτεί. Οι σκούροι, κλειστοφοβικοί τοίχοι των κατοικιών του Λονδίνου μετατράπηκαν στον καμβά του σε σπίτια λουσμένα στο φως, με λουλούδια στο μπάνιο.

Στο έργο του Domestic Scene, Los Angeles (1963), δύο άντρες πλένονται κάτω από το ντους, περιτριγυρισμένοι από μια οικιακή πολυτέλεια που δεν υπήρχε στην Αγγλία εκείνης της εποχής. Ο Χόκνεϊ χρησιμοποίησε όσο το δυνατόν περισσότερα χρώματα για να αποδώσει τη διάφανη κίνηση του νερού που έπεφτε σαν μικρός καταρράκτης στα αντρικά κορμιά, προαναγγέλλοντας τη θεματική που θα τον χαρακτήριζε για πάντα.

«Να θυμάσαι πως δεν μπορούν να καταργήσουν την άνοιξη»

Ο Ντέιβιντ Χόκνεϊ μπροστά από τον πίνακά του The Arrival of Spring in Woldgate, East Yorkshire in 2011 (twenty-eleven) στη Βασιλική Ακαδημία Τεχνών στο Λονδίνο, στις 16 Ιανουαρίου 2012

Στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του ’60, εγκατεστημένος πλέον στο Λος Άντζελες, ο Χόκνεϊ άφησε πίσω του το λάδι για τα καθαρά ακρυλικά χρώματα, τα οποία ταίριαζαν ιδανικά στα μοντερνιστικά σπίτια που ζωγράφιζε. Το 1967 δημιούργησε τον εμβληματικό πίνακα A Bigger Splash, χρησιμοποιώντας ρολό τοίχου προκειμένου να αποφύγει τις ατέλειες από το ίχνος του πινέλου.

Ο πίνακας χαρακτηρίζεται από μια απόλυτη γεωμετρία, η οποία τονίζεται από το εντυπωσιακό, άναρχο πιτσίλισμα του νερού, φορτωμένο με αισθητικές αναφορές που έφταναν μέχρι τον Τζάκσον Πόλοκ. Ο βατήρας της πισίνας λειτουργούσε ως πρόσκληση προς τον θεατή να εμπλακεί και να χαθεί στον κόσμο της εικόνας, καθιερώνοντας τον Χόκνεϊ ως τον πλέον αντιπροσωπευτικό καλλιτέχνη μιας πόλης που ήταν στημένη γύρω από την εμπειρία της ψευδαίσθησης.

Αν και η πρώτη ανάγνωση των έργων του εξέπεμπε αισιοδοξία, ο Χόκνεϊ δεν ήταν αφελής. Γνωρίζοντας ότι η προσωπική ζωή των ηρώων του παρέμενε ταμπού για το συντηρητικό Χόλιγουντ και ότι τα αντρικά κορμιά έπρεπε να μένουν προστατευμένα μέσα σε απομονωμένες βίλες, στράφηκε στα διπλά πορτρέτα.

Έργα όπως το Christopher Isherwood and Don Bachardy (1968) και το Mr. and Mrs. Clark and Percy (1971) τοποθετούσαν τα ζευγάρια σε εσωτερικούς χώρους, αφήνοντας το σκληρό φως του Λος Άντζελες να πέφτει πάνω στα τζάμια. Στο πρόσωπο της κυρίας Κλαρκ, ο Χόκνεϊ απέδωσε με υψηλή τεχνική και σπάνιο συμβολισμό τη σκιά της Τζοκόντας, πιστεύοντας ότι αυτή η εναλλαγή φωτός και σκιάς είναι που δημιουργεί το αινιγματικό, υποδειγματικό χαμόγελο στη Μόνα Λίζα.

Το 1973, ο Χόκνεϊ πρωταγωνίστησε στην ταινία A Bigger Splash, ένα φιλμ στα όρια του ντοκιμαντέρ, όπου αφηγήθηκε τον επώδυνο χωρισμό του από τον σύντροφό του, Πίτερ Σλέσινγκερ. Αντί να ξεγελάσει τη θλίψη του με εργασιομανία ή εξόδους, επέλεξε να πενθήσει δημόσια, ερχόμενος σε ρήξη με την έλλειψη αφήγησης που χαρακτήριζε τα έργα του. Ένιωθε πλέον να ασφυκτιά με τη στατικότητα και τη σταθερή οπτική γωνία, θεωρώντας ότι ο παραδοσιακός ρεαλισμός στη ζωγραφική δεν επιτρέπει στην ιστορία να εξελιχθεί μέσα στον χρόνο.

Επιδιώκοντας να απαλλαγεί από τον περιορισμό των τριών διαστάσεων, ανακάλυψε μια βαθιά σχέση μεταξύ της ζωγραφικής και της φωτογραφίας. Ταξίδεψε στην έρημο Μοχάβι, χρησιμοποίησε 650 ρολά φιλμ και φωτογράφισε ένα σταυροδρόμι από χιλιάδες διαφορετικές οπτικές γωνίες. Συρράπτοντας στη συνέχεια τις φωτογραφίες, δημιούργησε τα περίφημα «joiners», με πιο χαρακτηριστικό το Pearblossom Hwy. (1986). Το αποτέλεσμα ήταν μια οπτική εμπειρία που έδινε την αίσθηση ότι βλέπεις το τοπίο έτσι όπως κινείται το βλέμμα σου όταν οδηγείς. Από εκείνη τη στιγμή, σταμάτησε να χρησιμοποιεί τους όρους «ζωγραφική» και «φωτογραφία», αντικαθιστώντας τους με τη λέξη «εικόνες».

Ιδιότυπος κυβιστής και αφημένος στις νίκες και τις ήττες της θνητότητας, από τις αρχές της δεκαετίας του ’90, καθώς πήγαινε όλο και πιο συχνά σε κηδείες φίλων του που έχασαν τη μάχη με το AIDS («Αν αυτοί οι άνθρωποι ζούσαν ο κόσμος θα ήταν αλλιώς» έλεγε), ο Χόκνεϊ μαλάκωσε τις έντονες γωνίες στις εικόνες του, υιοθέτησε καμπύλες, άλλαξε.

«Δεν έχω τίποτα εναντίον του πιλότου [του Θεού], με το πλήρωμα εδάφους τα έχω»

Ο πίνακας Portrait of an Artist (Pool with Two Figures) του Χόκνεϊ στον οίκο δημοπρασιών Christie’s στη Νέα Υόρκη στις 15 Νοεμβρίου 2018. Ο πίνακας πουλήθηκε για 90,3 εκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ σε δημοπρασία, το υψηλότερο καταγεγραμμένο ρεκόρ δημοπρασίας για εν ζωή καλλιτέχνη

Στις αρχές του 2000, ο Χόκνεϊ επέστρεψε στην Αγγλία, δημιουργώντας μνημειώδη έργα γεμάτα ηρεμία και σιγουριά, όπως το A Closer Winter Tunnel (2006) και το μνημειώδες Bigger Trees Near Warter (2007), διαστάσεων 4,5 επί 12 μέτρων. Πειραματίστηκε ασταμάτητα με τις νέες τεχνολογίες, στρέφοντας το ενδιαφέρον του σε μια ζωγραφική που «δεν υπάρχει» πάνω σε χαρτί, αλλά δημιουργείται αποκλειστικά πάνω σε οθόνες – από το Quantel Paintbox της δεκαετίας του ’80 μέχρι τα τελευταία μοντέλα iPhone και iPad.

Κατά τη διάρκεια της πανδημίας του COVID-19, απομονωμένος στη Νορμανδία, ο Χόκνεϊ μοιράστηκε μέσω του BBC εννέα νέα έργα που σχεδίασε στο iPad του, παρατηρώντας τα δέντρα του κήπου του να ανθίζουν. «Ξεκίνησα τον χειμώνα να ζωγραφίζω αυτά τα δέντρα, τα οποία σιγά σιγά ανθίζουν – αυτή είναι η φάση στην οποία βρισκόμαστε. Την ίδια στιγμή o ιός ξέφυγε και βρίσκεται παντού, γι’ αυτό και ήταν πολλοί αυτοί που μου είπαν ότι τα σχέδιά μου ήταν γι’ αυτούς ένα διάλειμμα απ’ όλα αυτά που συμβαίνουν γύρω τους», είχε δηλώσει τότε.

«Έχουμε χάσει την επαφή με τη φύση, μάλλον ανόητα, καθώς είμαστε κομμάτι της κι όχι έξω από αυτή. Αυτή η φάση θα περάσει με το πέρασμα του χρόνου, κι έπειτα τι; Τι θα έχουμε μάθει; Είμαι 83 χρόνων, θα πεθάνω. Ο λόγος που πεθαίνεις είναι ότι γεννήθηκες» έλεγε.

Μέχρι την τελευταία περίοδο της ζωής του, ο Χόκνεϊ δούλευε ασταμάτητα, με την πιο παραγωγική του ώρα να είναι νωρίς το πρωί, μεταξύ ύπνου και ξύπνιου. Η απώλειά του, τεράστιο κενό, δεν μπορεί και δεν πρέπει να σβήσει τη φιλοσοφία του. «Την αγαπώ τη ζωή και με τη φράση αυτή τελειώνω και τις επιστολές μου» έλεγε ο διοπτροφόρος κύριος πίσω από τον καπνό του.

Ο Χόκνεϊ πέθανε. Ο Χόκνεϊ ζει.