Βαδίζω, άρα υπάρχω: Περπατώντας στην πόλη με τον αρχιτέκτονα – πολεοδόμο Αλέξανδρο Παπαγεωργίου-Βενετά

Πόσο φιλική είναι η πόλη μας στο περπάτημα; Tι είναι ο flâneur, που περιδιαβαίνει στην πόλη και γιατί ενέπνευσε τόσους λογοτέχνες και θεωρητικούς, από τον Μποντλέρ μέχρι τον Μπένγιαμιν;

Υπάρχει ακόμα άραγε η flânerie, η φαινομενικά άσκοπη περιδιάβαση στον αστικό χώρο, που όμως μας πλουτίζει εμπειρίες και γνώσεις; Με πόσους διαφορετικούς τρόπους περπατάμε στην πόλη, ανάλογα με τις συνθήκες, τα κίνητρα, τα είδη βηματισμού;  Σε τι διαφέρει ο περιπατητής από τον διαβάτη;  Πώς διασχίζει καθημερινά την πόλη, ένας «ενεργός πρεσβύτης», που διανύει την 10η δεκαετία του βίου του, κατηφορίζοντας από τις υπώρειες του Λυκαβηττού στη Δεξαμενή του Ανδριανού και από εκεί προς το κέντρο της Αθήνας;

Ο Αλέξανδρος Παπαγεωργίου-Βενετάς, μαθητής του «πρωτομάστορα»

Στα παραπάνω ερωτήματα και σε πολλά ακόμα, απαντά στη συνέντευξή του στο inTalks, ο Αλέξανδρος Παπαγεωργίου Βενετάς. Είναι αρχιτέκτονας-πολεοδόμος και ιστορικός της πολεοδομίας. Γεννήθηκε στην Αθήνα το 1933, σπούδασε στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο και μαθήτευσε δίπλα στον Δημήτρη Πικιώνη, τον «πρωτομάστορα», όπως τον αποκαλεί.

Έχει διδάξει στο πανεπιστήμιο της Λουβέν και ως επισκέπτης καθηγητής στα Πολυτεχνεία της Στουτγάρδης, του Μονάχου της Χαϊδελβέργης. Είναι εξειδικευμένος ερευνητής σε θέματα προστασίας και ανάπλασης των πόλεων και χαίρει διεθνούς αναγνώρισης ως μελετητής της πολεοδομικής ιστορίας της νεότερης Αθήνας.

Ίσως δεν έχει νόημα στο πλαίσιο ενός δημοσιογραφικού κειμένου  να απαριθμήσουμε τις δεκάδες ακαδημαϊκές διακρίσεις του στην Ευρώπη και στην Ελλάδα και τις θέσεις του σε διεθνείς οργανισμούς. Όποιος θέλει μπορεί να διαβάσει το πλούσιο βιογραφικό του και την ακόμα πιο πλούσια εργογραφία και βιβλιογραφία του, μαζί με αποσπάσματα από το έργο του, ηχητικά και οπτικοακουστικά τεκμήρια και συνεντεύξεις στην ιστοσελίδα του, papageorgiou-venetas.com, την οποία επιμελείται και εμπλουτίζει συστηματικά ο ίδιος.

View this post on Instagram

A post shared by Agra Publications (@agrapubs)

Πεζοπορίες στο Άστυ

Όμως ακόμα και αν δεν γνωρίζει κανείς τίποτα από τα παραπάνω, αρκεί να ξεφυλλίσει το πιο πρόσφατο βιβλίο του καθηγήτή Αλέξανδρου Παπαγεωργίου-Βενετά «Βηματισμοί – Πεζοπορίες στο Άστυ,  Ένα δοκίμιο», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Άγρα. Είναι ένα ευσύνοπτο και καλαίσθητο σκληρόδετο βιβλίο, που καταφέρνει να γοητεύσει όχι μόνο τους «επαΐοντες», αλλά κυρίως όλους εμάς που αγαπάμε να περπατάμε στην πόλη της Αθήνας, ακόμα κι αν εκείνη μας έχει κατά καιρούς κουράσει και απογοητεύσει.

Ακόμα και αν έχουμε παραπατήσει ή γκρεμοτσακιστεί σε κάποια από τις λακκούβες ή τις κακοτεχνίες στα πεζοδρόμιά της, έχουμε εισπνεύσει χημικά στους δρόμους της και  την έχουμε δει να μεταμορφώνεται  σε «τουριστούπολη». Ακόμα και αν την έχουμε εγκαταλείψει για άλλη γη κι άλλα μέρη, η πόλη μας ακολουθεί.

Περιπατητής ή διαβάτης;

Ο Αλέξανδρος Παπαγεωργίου-Βενετάς, μας δέχθηκε στο απλό διαμέρισμά του στην Αθήνα. Εκεί διαμένει κάποιους μήνες του έτους, μαζί με τη σύντροφό του, τη Γερμανίδα αρχαιολόγο Gerhilde Hübner με την οποία μοιράζεται τη ζωή του εδώ και μισό αιώνα, από το 1976.

Τον υπόλοιπο χρόνο τον περνάνε ανάμεσα στο Μόναχο και στο πατρικό του σπίτι στην Ύδρα, όπου εκείνος μαστορεύει, ζωγραφίζει, φυτεύει δέντρα και φυσικά γράφει. Έχει γράψει 40 μονογραφίες σε τέσσερις γλώσσες, και πάνω από 120 δοκίμια, ενώ από την Άγρα κυκλοφορούν άλλα δύο βιβλία του: «Η πόλις ως εντελέχεια: Η βιωματική εμπειρία της Αθήνας στην ποίηση του Εμπειρίκου» (2023) και «Ο λόγος του πρωτομάστορα: Κριτική ανάγνωση των έργων του Δημήτρη Πικιώνη (2023).

Στα 20 λεπτά της συνέντευξης δεν έχουμε χρόνο να μιλήσουμε για τα προηγούμενα έργα του, αλλά ούτε και θέλει ο ίδιος. Μας ξεκαθαρίζει ότι δεν επιθυμεί να σχολιάσει θέματα αθηναϊκής επικαιρότητας, για την πόλη μας σήμερα, εξάλλου κάποια από αυτά περνάνε στο βιβλίο του.

Ανυπομονεί να μιλήσει για το τελευταίο του παιδί, τους «Βηματισμούς». Όπως γράφει «με την άσκηση του βηματισμού, την πεζοπόρο μετακίνησή μας πάνω στο έδαφος, τη γη που μας φέρει, βιώνουμε κατά τον πιο ενεργό τρόπο την άμεση παρουσία μας σε ένα πραγματικό και όχι δυνητικό παρόν. Βαδίζω και αισθανόμενος ότι βαδίζω, υπάρχω». Στο τέλος μας διαβάζει το σύντομο βιωματικό κείμενο «Περιπατητής ή Διαβάτης;», που έγραψε το 2024, όταν ήταν 91 ετών.

Βηματισμοί στο άστυ

•      Πώς σκεφτήκατε να γράψετε σήμερα ένα βιβλίο για τους βηματισμούς στο άστυ, στην πόλη μας δηλαδή;

«Με ενδιέφεραν πάντοτε, τα κοινωνιολογικά φαινόμενα και η ψυχολογία της αντιλήψεως, πώς αντιλαμβανόμαστε τα πράγματα. Έχουν γραφτεί πολλά για τον προσανατολισμό στην πόλη, για την αντίληψη, για τα στοιχεία αναφοράς, οπτικά και τα λοιπά, αλλά για το περπάτημα, εγκυκλοπαιδικά και συστηματικά, δεν έχει γραφτεί τίποτε.

Έτσι έκανα αυτή την εργασία, με μεγάλο κέφι, την οποία άφησα να μεταφραστεί και στα αγγλικά, από την περίφημη καινούργια μας Artificial Intelligence, η οποία έκανε καλή δουλειά.  Θα το χτενίσω και θα το κυκλοφορήσω, διότι με ενδιαφέρει να το βγάλω και για το διεθνές αναγνωστικό κοινό το θέμα αυτό»

•  Πώς διαρθρώνεται το βιβλίο σας;

«Διαρθρώνεται σε δύο μέρη, ένα εγκυκλπαιδικό και ένα βιωματικό. Στο πρώτο μέρος, η προσπάθειά μου ήταν να κάνω ένα αμάλγαμα, ένα δημιουργικό πάντρεμα, από γνώμες ανθρώπων επαξίων, ανά τους αιώνες, όχι μόνο σημερινά, που έχουν γράψει σχετικά με το θέμα αυτό. Οι περισσότεροι όμως κάνουν μία συναισθηματική,  εμπειρική και περιγραφική παρουσίαση της εμπειρίας τους του περπατήματος. Αλλά αυτά πλουτίζουν πολύ το κείμενο. Και σκέφτηκα πολλά τσιτάτα τους,  να τα μεταχειριστώ. Ο επιστημονικός και λίγο σχολαστικός τρόπος θα ήταν να τα βάλω ως παραπομπές ή σημειώσεις.  Αλλά σκέφτηκα ότι μπορεί να γίνει το ανάγνωσμα πολύ πιο ελκυστικό και προσβάσιμο για τον αναγνώστη, εάν τα διαπλέξω τα λόγια τους με τα δικά μου λόγια.

•   Γράφετε για τις συνθήκες και τα κίνητρα του περπατήματος. Πώς τα διαχωρίζετε;

Υπάρχουν πάρα πολλοί διαφορετικοί λόγοι και κίνητρα περπατήματος. Και αυτά τα απαρίθμησα και τα ανάλυσα και τα περιέγραψα.  Άλλα είναι βιωματικά-αυτοαναφορικά, και άλλα είναι επεμβατικά, που προσπαθούμε να επέμβουμε και να δράσουμε στη ζωή. Εγώ βρήκα 15. Άλλοι μπορεί να βρουν και άλλα. Δεν ισχυρίζομαι ότι καλύπτω όλο το εύρος, αλλά πάντως είναι μια πρώτη απαρίθμηση και ανάλυσή τους:

Το ένα είναι, είπαμε, η απλώς η διάβαση. Το άλλο είναι οι δοσοληψίες, το «πάρε-δώσε». Το άλλο είναι οι μεταφορές. Το άλλο είναι η κατόπτευση, να παρατηρήσω και να ελέγξω πράγματα – αυτά είναι τα πρακτικότερα.

Οι σουρτούκηδες και οι λιμοκοντόροι

Ύστερα όμως έρχονται και τα άλλα: Η περιπάτηση, το βολτάρισμα. Η συναναστροφή, ότι θα πάω και με άλλους και θα ανταλλάξουμε απόψεις. Η περιήγηση, που είναι η βόλτα που γίνεται, λέμε οι περιηγητές, κυρίως η διδακτική, για να μάθω κάτι για τον τόπο, για την ιστορία του, για τους ανθρώπους του.

Ύστερα είναι η προσκύνηση, ότι πάω σε τελετές θρησκευτικές ή άλλες να προσκυνήσω, να αποτίσω τιμή σε κάποιον ή σε κάτι.

Υπάρχει η περιπλάνηση, όλα τα είδη του σουρτουκέματος που λέμε με την ωραία τούρκικη λέξη. Σουρτουκεύω, τριγυρίζω άσκοπα φαινομενικά, αλλά κάνοντας πολλά ενδόμυχα. Ύστερα υπάρχει η επίδειξη. Είναι οι λιμοκοντόροι οι οποίοι περπατάνε για να επιδειχθούν μόνον και να δείξουν την κοκεταρία τους. Είναι η παρέλαση, οι στρατιωτικές ή άλλες παρελάσεις όπου οργανωμένα ένα σώμα ανθρώπων δείχνει τη δύναμή του ή την παρουσία του. Υπάρχουν οι διαδηλώσεις, οι οποίες είναι μεγάλες κινήσεις των ανθρωπίνων μαζών και αυτές, με την πεζοπορία. Και υπάρχει και ο διασκελισμός, το jogging.

80 χρονια βηματισμοί

• Έχετε αποσπάσματα από δεκάδες συγγραφείς, από Μποντλέρ και Μπένγιαμιν, μέχρι Βάρναλη και Εμπειρίκο. Πώς τους εντάσσετε στη γραφή σας; 

Έβαλα αρκετά μεγάλο αριθμό από τέτοια χωρία, από 23 συγγραφείς. Τους ενέταξα μέσα στο κείμενο, με πλάγια γραφή και γράφω πάντοτε και με μικρά γράμματα ποιος είναι από δίπλα, ούτως ώστε να μη δοθεί καθόλου η εντύπωση ότι πάω να σφετεριστώ τη σκέψη άλλων. Αλλά έτσι έγινε ένα σύνθετο, αν θέλεις, κείμενο και ελπίζω να διαβάζεται εύκολα και ευχάριστα.

Το δεύτερο μέρος του κειμένου είναι βιωματικό. Για να γίνω λοιπόν πιο ελκυστικός στην ανάγνωση, σκέφτηκα ότι θα ‘ταν ενδιαφέρον να προσθέσω, μέσα σε 80 χρόνια, από παιδάκι μέχρι σήμερα, διάφορες εμπειρίες δικές μου περπατήματος μέσα στην πόλη, κυρίως στην Αθήνα. Και προσέθεσα αυτά τα, ας πούμε, δεν είναι παραμυθάκια, αυτά τα σύντομα αφηγήματα.

Ο flâneur ως πνευματικός συλλέκτης

• Γράφετε πολλά για τον flâneur, τον περιπλανώμενο. Υπάρχει σήμερα αυτή η μορφή του περιπατητή ή έχει εκλείψει;

Θα προτιμούσα να το πούμε πιο σωστά, ο flâneur είναι ο «περιδιαβάζων». Είναι αυτός ο οποίος περπατάει όχι ως χαζοχαρούμενος, ούτε ως αργόσχολος. Δεν τον ενδιαφέρει ούτε να αποκτήσει πράγματα, ούτε να διδαχθεί, ούτε τίποτε πρακτικό. Τον ενδιαφέρει μόνον από περιέργεια να δει και να γνωρίσει καινούριες μορφές και καινούριες συνθήκες.

Και αυτός ο άνθρωπος εξελίσσει και έναν πολύ ενδιαφέρον εσωτερικό μονόλογο, εισπράττοντας αυτά. Αυτό ονομάζεται, διεθνώς stroll, έτσι το λένε οι Άγγλοι, δεν ξέρω αν είναι τόσο επιτυχής ο όρος, όσο ο περιδιαβάζων, είναι ο Flâneur. Ένα πολύ σοβαρό είδος αργόσχολου. Δεν θα πεθάνει ποτέ, πάνοτε υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι ασκούν την  περιδιάβαση. Ο περιδιαβάζων δεν είναι καθόλου αλήτης ή πλάνητας. Είναι ένας πνευματικός συλλέκτης. Δεν συλλέγει αντικείμενα με τη μανία να τα κατέχει. Συλλέγει στη συνείδησή του τη γνωριμία με πράγματα.