Τα αρχαιότερα ξύλινα εργαλεία στον κόσμο βρέθηκαν στη Μεγαλόπολη Αρκαδίας

Τα αρχαιότερα γνωστά μέχρι σήμερα ξύλινα εργαλεία παγκοσμίως, ηλικίας περίπου 430.000 ετών, εντοπίστηκαν στη Μεγαλόπολη Αρκαδίας από διεθνή ερευνητική ομάδα από τη Γερμανία, το Ηνωμένο Βασίλειο και την Ελλάδα. Τα ευρήματα προέρχονται από την παλαιολιθική θέση Μαραθούσα 1 και δημοσιεύθηκαν στο επιστημονικό περιοδικό Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS).

Η ανακάλυψη μεταθέτει τη χρήση ξύλινων εργαλείων από τον άνθρωπο τουλάχιστον 40.000 χρόνια νωρίτερα απ’ ό,τι γνωρίζαμε μέχρι σήμερα και αναδεικνύει τον ρόλο του λεκανοπεδίου της Μεγαλόπολης ως κομβικού χώρου στην ανθρώπινη εξέλιξη στην Ευρώπη.

Η αρχαιολογική θέση Μαραθούσα 1 χρονολογείται στην Κατώτερη Παλαιολιθική περίοδο, μια εποχή που συνδέεται με την εμφάνιση των πρώιμων ανθρώπων και των πρώτων εργαλείων. Κατά τις ανασκαφές που πραγματοποιήθηκαν από το 2013 έως το 2019 εντοπίστηκαν χιλιάδες λίθινα και οστέινα τέχνεργα, καθώς και σκελετικά κατάλοιπα μεγάλων θηλαστικών, μεταξύ των οποίων ελέφαντες.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσίασαν τα ξύλινα ευρήματα, τα οποία, λόγω της οργανικής τους φύσης, σπάνια διατηρούνται στο αρχαιολογικό αρχείο.

Δείγμα Μαραθούσα ID 13, μικρό ξύλινο εργαλείο, που ανήκει σε έναν νέο τύπο ξύλινου εργαλείου και τεκμηριώνεται εδώ για πρώτη φορά. Η λειτουργία του παραμένει προς το παρόν άγνωστη. Πηγή: Φωτογραφία – Ν. Τόμπσον, © Κ. Χαρβάτη

Δύο εργαλεία, μία πρωτογενής τεχνολογία

Από τη μελέτη 144 ξύλινων αντικειμένων προέκυψε με βεβαιότητα ότι δύο από αυτά αποτελούν ξύλινα εργαλεία. Το ένα είναι ένα ραβδί από σκλήθρο, μήκους 81 εκατοστών, με εμφανή ίχνη λάξευσης και χρήσης, πιθανότατα για σκάψιμο στις όχθες της λίμνης ή για την αφαίρεση φλοιού από δέντρα.

Το δεύτερο εργαλείο είναι ένα μικρό κομμάτι ξύλου από ιτιά ή λεύκα, άγνωστης μέχρι σήμερα λειτουργίας. Σύμφωνα με τους ερευνητές, πρόκειται για έναν τύπο εργαλείου που δεν έχει καταγραφεί ξανά, διευρύνοντας τη γνώση μας για τις πρώιμες τεχνολογικές πρακτικές του ανθρώπου.

Γιατί διατηρήθηκαν

Η διατήρηση των ξύλινων αντικειμένων οφείλεται στις ιδιαίτερες συνθήκες της περιοχής. Κατά το Μέσο Πλειστόκαινο, στη Μαραθούσα υπήρχε λίμνη, στις όχθες της οποίας τα ευρήματα θάφτηκαν γρήγορα κάτω από λάσπη ή ρηχό νερό, προστατεύοντας τα οργανικά υλικά από την αποσύνθεση.

«Πρόκειται για ιδανικές συνθήκες διατήρησης, εξαιρετικά σπάνιες για ξύλινα αντικείμενα τέτοιας ηλικίας», επισημαίνει η επικεφαλής της έρευνας, παλαιοανθρωπολόγος Κατερίνα Χαρβάτη.

Όπως σημειώνεται σε άρθρο του Associated Press, σε αντίθεση με την πέτρα ή το κόκαλο, το ξύλο αποσυντίθεται γρήγορα και διατηρείται μόνο σε εξαιρετικές συνθήκες, όπως σε παγετό, σπηλιές ή υγρά περιβάλλοντα χωρίς οξυγόνο. Γι’ αυτό και τα ξύλινα εργαλεία αποτελούν μία από τις πιο «αόρατες» τεχνολογίες της προϊστορίας.

«Το να μπορείς να αγγίξεις αντικείμενα που κρατήθηκαν στα χέρια ανθρώπων πριν από εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια είναι από μόνο του συγκλονιστικό», σημειώνει η Ανέμικε Μιλκς, μία από τις συγγραφείς της μελέτης.

Παρά τη σημασία τους, τα ευρήματα παραμένουν δύσκολα στην ερμηνεία, καθώς δεν είναι ακόμη σαφές πώς ακριβώς χρησιμοποιήθηκαν ούτε ποιοι άνθρωποι τα κατασκεύασαν.

Δείγμα Μαραθούσα ID 39, το σκαπτικό ή πολυχρηστικό ξύλινο εργαλείο. Πηγή: Φωτογραφία του Δ. Μιχαηλίδη, © Κ. Χαρβάτη

Ένα ευρωπαϊκό καταφύγιο

Τα δεδομένα από τη Μαραθούσα 1 δείχνουν ότι η περιοχή λειτουργούσε ως καταφύγιο κατά τη διάρκεια παγετώδους περιόδου, όταν η κατοίκηση στην κεντρική και βόρεια Ευρώπη ήταν περιορισμένη ή αδύνατη. Το λεκανοπέδιο της Μεγαλόπολης φιλοξενούσε πλούσια πανίδα και παρείχε σταθερούς πόρους σε ανθρώπινους πληθυσμούς.

Όπως τονίζουν οι ερευνητές, η ανακάλυψη ενισχύει την εικόνα της νοτιοανατολικής Ευρώπης ως ενεργού χώρου τεχνολογικής καινοτομίας και όχι ως περιφερειακής ζώνης στην προϊστορία της ηπείρου.

*Με πληροφορίες από: Science, Associated Press, Κεντρική Φωτογραφία: Καλλιτεχνική αναπαράσταση μιας παλαιολιθικής γυναίκας από τη Μαραθούσα 1, την ώρα που κατασκευάζει ένα σκαπτικό εργαλείο από έναν μικρό κορμό σκλήθρου, το είδος ξύλου που χρησιμοποιήθηκε για το σκαπτικό εργαλείο της Μαραθούσας, με τη βοήθεια ενός μικρού λίθινου εργαλείου. Πηγή: Πρωτότυπο έργο του G. Prieto, © Κ. Χαρβάτη