Όταν ανακαλούμε στη μνήμη τον «Επαναστάτη Χωρίς Αιτία», η πρώτη εικόνα που μας έρχεται στο μυαλό είναι το ιδιαίτερα αισθαντικό πρόσωπο του μονίμως νέου και αθάνατου James Dean. Μόνο σε τρεις ταινίες πρόλαβε να εμφανιστεί στη σύντομη ζωή του, αλλά κατάφερε να γίνει η cult φιγούρα, το σύμβολο της αμφισβήτησης μιας ολόκληρης γενιάς, που όλοι αναγνωρίζουμε. Μέσα σε μία σχεδόν χρονιά το αστέρι του ανατέλλει και σβήνει άδοξα στο τροχαίο ατύχημα. Πρωτοεμφανίζεται στη ταινία του Elia Kazan «Ανατολικά της Εδέμ», αμέσως μετά επιλέγεται για τον πρωταγωνιστικό ρόλο στον «Επαναστάτη Χωρίς Αιτία» και προτού καλά καλά τον ολοκληρώσει άρχισε τα γυρίσματα του «Γίγαντα». Πριν από την πρώτη προβολή του «Επαναστάτη…», στις 26 Οκτωβρίου του ’56, ο Dean ήταν ήδη νεκρός στην ηλικία των είκοσι τεσσάρων του χρόνων.
Ο «Επαναστάτης Χωρίς Αιτία» αποτελεί ταινία-σταθμό στη θεματική που αναπτύσσει, όχι μόνο για τη δεκαετία του ’50, στην οποία αφορούσε και από την οποία γεννήθηκε, αλλά παραμένει φρέσκια και επίκαιρη όσο λίγες παρόμοιες ταινίες στην ιστορία του κινηματογράφου. Οι περισσότεροι από εμάς θυμούνται την ταινία από την παρουσία του τραγικού προσώπου του James Dean, αλλά η δύναμή της οφείλεται κατά πολύ και κατά κύριο λόγο σε ένα και μόνο πρόσωπο: στο σκηνοθέτη της. Ο Nicholas Ray, ένας από τους πιο εμπνευσμένους και ιδιαίτερους σκηνοθέτες της εποχής του, πραγματεύεται το ευαίσθητο αυτό θέμα με καθαρότητα, πρωτοτυπία και δύναμη. Ένα μελοδραματικό αριστούργημα, με εξαίσια κινηματογραφική γλώσσα, με λυρισμό και λιτότητα που αγγίζει τα όρια της σκληράδας, προκαλεί ακόμα και το σημερινό θεατή σε μια άλλου τύπου αντιμετώπιση της εφηβείας, πέρα από συναισθηματικές ηθικολογίες περί του καλού και του κακού. Το θέμα της ταινίας είναι ο μπερδεμένος ψυχικός κόσμος των εφήβων της εποχής. Το υποβόσκον θέμα της η σχέση με τον πατέρα. Το σημαντικότερο ερώτημα που εντέλει τίθεται είναι η ανικανότητα του «πατέρα» ως συμβόλου των ηθικών αρχών και της εξουσίας να εξελιχθεί.
Ο έφηβος Jim Stark (James Dean) μετακομίζει με την οικογένειά του σε μια μικρή πόλη μέσα στις γιορτές του Πάσχα. Η ταινία ανοίγει με ένα νυχτερινό πλάνο, όπου η μηχανή είναι στημένη χαμηλά στη γη και ο μεθυσμένος ήρωας μπαίνει στο κάδρο και παρουσιάζεται. Αργότερα, βρίσκεται σε ένα αστυνομικό τμήμα όπου κρατείται για μέθη. Δύο άλλα ανήλικα παιδιά έχουν κάνει επίσης ανάρμοστα πράγματα μέσα στη νύχτα και βρίσκονται συμπτωματικά την ίδια ώρα στο ίδιο αστυνομικό τμήμα. Όλοι, κριτικοί και κοινό, μιλούν για αυτή την εξαιρετική σκηνή όπου παρουσιάζονται τα τρία πρόσωπα του δράματος και οι δορυφόροι τους. Ο Jim από καλή, ευκατάστατη οικογένεια, φορά ρούχα που το δηλώνουν, η μικρή Judy (Natalie Wood) ντυμένη στα κόκκινα κλαίει σε όλη τη διάρκεια της συνομιλίας της με τον αστυνομικό -το μόνο θετικό ενήλικο πρόσωπο μέσα στην ταινία-, στην οποία αποκαλύπτεται ότι το έγκλημά της ήταν ότι κυκλοφορούσε μόνη μέσα στη νύχτα, και ο μικρούλης Plato (Sal Mineo) που συνοδεύεται από την τεράστια νταντά του. Αυτός, πιο μικρός και πιο βίαιος, πυροβόλησε κάτι κουτάβια. Το πρόβλημα των τριών εφήβων γίνεται σαφές από αυτή την πρώτη σκηνή. Η έλλειψη του πατέρα, φυσική ή ψυχολογική, δημιουργεί ένα τεράστιο κενό στις ψυχές τους, κενό που θα προσπαθήσουν να το γεμίσουν από μόνοι τους, δημιουργώντας έστω και για λίγο προς το τέλος της ταινίας μια μικρή ανήλικη οικογένεια. Όλη η ταινία περιγράφει ένα εικοσιτετράωρο, που αρχίζει από αυτήν τη νύχτα, συνεχίζεται το πρωί στο σχολείο και στην εκδρομή στο πλανητάριο. Εκεί, ο Jim θα πρέπει να αποδείξει ότι δεν είναι δειλός, για να μπορέσει να ενταχθεί στην παρέα της Judy. Το ραντεβού είναι για το βράδυ. Ο μόνος φίλος του προς το παρόν είναι ο μικρός Plato, που τον ακολουθεί παντού. Ο Jim νικά, αλλά το άλλο παιδί πεθαίνει. Αυτή η σκηνή της κόντρας με τα αυτοκίνητα ανάμεσα στον αρχηγό της ομάδας και το νεοφερμένο Jim έχει μείνει στην ιστορία. Το αυτοκίνητο αυτό, η Mercury του ’50 εκτίθεται αυτήν τη στιγμή σε μουσείο! Η ζωή επέβαλε την αθανασία του. Αλλά πέρα από τους εύλογους συνειρμούς που μπορεί να κάνει οποιοσδήποτε θεατής σε συνάρτηση με τη ζωή του James Dean και τη σχεδόν τραγική συνέντευξη που έδωσε για τη διαφήμιση της ταινίας, λίγο πριν σκοτωθεί ο ίδιος, η ματιά του Nicholas Ray είναι τόσο αποκαλυπτικά τρυφερή και σκληρή που αφήνει χνάρια στη μνήμη. Τα πλάνα του έχουν τη δύναμη του πόνου, της διακριτικής προσοχής, του συμβόλου σχεδόν. Κανείς δεν μπορεί να ξεχάσει νομίζω, αν το προσέξει, το ανέβασμα της μηχανής λήψης λίγο πριν από την εκκίνηση, όταν τα δύο πρόσωπα που βλέπουμε πλάτη στήνονται στα όρια του τεράστιου κάδρου (2.55:1) και αφήνουν χώρο ανάμεσά τους να εξελιχθεί το άγριο παιχνίδι. Τα παιδιά βαριούνται, τα παιδιά σε εποχές οικονομικής μεσοαστικής ευμάρειας -όπως σήμερα;- βαριούνται και επιδίδονται σε ενέργειες που ανεβάζουν την αδρεναλίνη. Ο εξαιρετικός ήχος της σειρήνας που ανοίγει και κλείνει την ταινία είναι ένα κλείσιμο του ματιού στον ευαίσθητο θεατή.
Στο DVD που κυκλοφορεί η εικόνα είναι τέλεια. Το ολοκαίνουριο master από το αρνητικό είναι πολύ καλά δουλεμένο και η ηχητική μπάντα στη μετατροπή της σε Dolby Digital 5.1 διαχωρίζει σωστά τις πρόζες από τη μουσική και δίνει καθαρότητα άξια μνείας. Τα επιπλέον στοιχεία είναι πολύ ενδιαφέροντα, αν και δεν ανταποκρίνονται πλήρως στους τίτλους που τους έχουν δώσει. Οι τρεις συνεντεύξεις αποτελούν κομμάτια μιας εβδομαδιαίας εκπομπής της Warner της εποχής, η οποία παρουσίαζε στοιχεία από τις ταινίες του μήνα. Η συνέντευξη της Natalie Wood είναι ελάχιστη έως ανύπαρκτη, ενώ οι άλλες έχουν κάποια διάρκεια και έντονο ενδιαφέρον. Μάλιστα στη συνέντευξη του James Dean έχουμε την ευκαιρία να ακούσουμε από το στόμα του τη θρυλική πλέον φράση: «Και θυμήσου, οδήγα προσεκτικά, διότι η ζωή που θα σώσεις μπορεί να είναι η δική μου» (And remember… drive safely because the life you safe might be mine). Το ντοκιμαντέρ «Ανακαλύπτοντας ξανά τον Επαναστάτη» είναι το πιο ενδιαφέρον κομμάτι των extra του DVD: εκεί μαθαίνουμε ότι τα γυρίσματα της ταινίας ξεκίνησαν σε ασπρόμαυρο φιλμ, αλλά πολύ νωρίς, από την τρίτη κιόλας ημέρα, οι παραγωγοί αποφάσισαν να επενδύσουν περισσότερα χρήματα σε κάτι που φαινόταν ότι θα τα επέστρεφε και την ξανατράβηξαν σε έγχρωμο (Warnercolor) και με στερεοφωνικό ήχο. Βέβαια, στο δίκτυο υπάρχει αφθονία στοιχείων για τον James Dean κυρίως, ως συνώνυμο του Επαναστάτη Χωρίς Αιτία, αλλά και για την ταινία γενικότερα. Το DVD που έφθασε στα χέρια μας είναι ένα έξοχο δώρο για όλους τους βιντεοθεατές.

Ειδήσεις Σήμερα: