Μετά την έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας το 2625 μ.Χ., όλος ο Δυτικός πολιτισμός καταστράφηκε! Οι αρχαιολόγοι βρίσκουν σποραδικά μερικά δείγματα του λαμπρού αυτού πολιτισμού: πιρούνια, πλαστικές σακούλες, σήματα της τροχαίας… Κάθε δείγμα της μουσικής του έχει χαθεί, εκτός… εκτός από την πρώτη σελίδα της 5ης συμφωνίας του Beethoven, που κι αυτή όμως είναι γεμάτη τρύπες. Μέχρι τώρα, οι ερευνητές προσπαθούν να ερμηνεύσουν τα μουσικά σύμβολα, αλλά το μόνο που διακρίνεται, είναι οι 6 πρώτες νότες… Ο αρχαιολόγος του 4998 μ.Χ. Το φανταστικό αυτό σενάριο μάς ήρθε στο μυαλό, όταν πήραμε στα χέρα μας τα CD «Μέλος Αρχαίον» του Πέτρου Ταμπούρη. Προσπαθήσαμε να φανταστούμε ανάλογες εκδόσεις κάποιου μελλοντικού αρχαιολόγου, όπου θα παρουσίαζε τη Δυτική Μουσική μέσα από όσα στοιχεία έχει στη διάθεσή του, καθώς και από τις φιλότιμες προσπάθειες ανασύνθεσης που έχει κάνει. Στις εκδόσεις αυτές – τηρουμένων των αναλογιών πάντα το ρόλο του «αρχαιολόγου» έχει αναλάβει ο Πέτρος Ταμπούρης, «που έχει κάνει την έρευνα και την ενορχήστρωση». Στο ένθετο του δεύτερου δίσκου ο Ταμπούρης σημειώνει: «Τα μέρη της συλλογής αυτής που δεν αποτελούν σωζόμενα από την αρχαιότητα μουσικά αποσπάσματα, είναι ανασχηματισμοί των αρχαίων μελών, με βάση την προσωδία του στίχου και την αρμόζουσα αρμονία…». Ας δούμε όμως ποια είναι αυτά τα αρχαία μέλη και κατά πόσο είναι δυνατή η απόδοσή τους σήμερα. Από την αρχαιότητα έχουν σωθεί 40 περίπου σπαράγματα μουσικών κειμένων. Τα περισσότερα είναι αποσπασματικά, επειδή το υλικό καταγραφής τους (συνήθως πάπυρος) έχει αλλοιωθεί σε πολλά σημεία του, λόγω της φθοράς του χρόνου. Τα ακέραια κομμάτια, που σώζονται συνήθως σε μαρμάρινες στήλες (όπως «ο Επιτάφιος του Σεικίλου»), μετριούνται στα δάχτυλα του ενός χεριού… Στις αρχαίες αυτές «παρτιτούρες», καταγράφεται (με ελάχιστες εξαιρέσεις) μόνο το τονικό ύψος, το οποίο μπορούμε να το αποδώσουμε στηριζόμενοι στις θεωρητικές μελέτες που έχουν σωθεί έως τις μέρες μας. Όσο για το ρυθμό, μόνο να τον υποθέτουμε, στηριζόμενοι στη μετρική. Για την απόδοση των μελών αυτών, η μουσικολογική έρευνα επισημαίνει τον «στενογραφικό» χαρακτήρα της αρχαίας σημειογραφίας ως προς τα τονικά ύψη. Σκοπός της ήταν δηλαδή να υπενθυμίζει το μέλος στους μουσικούς και τους τραγουδιστές και σε καμία περίπτωση δεν χρησίμευε για την ακριβή του καταγραφή. Με άλλα λόγια, στις «παρτιτούρες» αυτές μπορούμε να διακρίνουμε το σκελετό των τονικών υψών. Έτσι, δεν είναι δυνατόν να «αποδώσουμε» σήμερα τα κομμάτια αυτά, (ή έστω τα μέρη τους που έχουν διασωθεί), γιατί μας λείπουν οι πληροφορίες για τη μελική τους ανάπτυξη και την ενορχήστρωση. Όσον αφορά στο ρυθμό, μπορούμε να τον προσεγγίσουμε, αν στηριχτούμε στη μετρική. Παρ’ όλα αυτά, πολύ μελάνι έχει χυθεί για τη διάρκεια των συλλαβών, καθώς και για τη σχέση μακρών και βραχέων (η σχέση ότι δυο βραχείες αντιστοιχούν σε μια μακρά έχει αμφισβητηθεί έντονα από τη σύγχρονη μουσικολογική έρευνα). Αν για τη μετρική (όπου έχουμε κάποια στοιχεία) έχουν αμφισβητηθεί τόσες θεωρίες, τότε τι να πει κανείς για την προσωδία, όπου ό,τι γνωρίζουμε είναι από έμμεσες πηγές? (Η προσωδία, «λογώδες μέλος» κατά τον Αριστόξενο, είναι η «μελωδία» που παράγεται κατά την εκφορά του λόγου. Δείγματα προσωδίας μπορεί κανείς να εντοπίσει ακόμα και σήμερα στις ντοπιολαλιές της ακριτικής Ελλάδας: στην κρητική, την κυπριακή, τη δωδεκανησιακή διάλεκτο κ.α.) Τα τελευταία κυρίως χρόνια έχουν γίνει προσπάθειες συνδυασμού και ερμηνείας των διάσπαρτων πληροφοριών, με σκοπό να φωτιστεί όσο είναι δυνατόν το πεδίο της αρχαίας ελληνικής προσωδίας, αφού δεν υπάρχουν ηχητικά τεκμήρια. Και αφού πήραμε μια γεύση από τα προβλήματα απόδοσης των αρχαίων μουσικών σπαραγμάτων, ας δούμε τις δυο αυτές εκδόσεις με τον πολλά υποσχόμενο τίτλο «Μέλος Αρχαίον». Τα αρχαία μουσικά αποσπάσματα του πρώτου δίσκου είναι μόλις τρία: α) Ο «Επιτάφιος του Σεικίλου», (που σύμφωνα με τον S. Baud-Bovy είναι ένα λαϊκό τραγούδι του 1ου αιώνα μ.Χ.), που όμως, παρουσιάζεται μόνο σε οργανική μορφή, αποκομμένο από το εξαιρετικής σημασίας κείμενό του. β) Η 1η Πυθική Ωδή του Πινδάρου. γ) Το μουσικό απόσπασμα της Κοντραπολινοπόλεως, από τον πάπυρο του Μουσείου του Βερολίνου 6870. Στο δεύτερο δίσκο ξαναπαρουσιάζεται ο «Επιτάφιος του Σεικίλου», αυτή τη φορά όμως με το κείμενό του. Η ενορχήστρωση, πάντως και στις δυο περιπτώσεις είναι η ίδια. Στον ίδιο δίσκο αναφέρεται ως αρχαίο απόσπασμα ένας «Κολαβρισμός», θρακικός ενόπλιος χορός. Με έκπληξη διαπιστώσαμε ότι πρόκειται τελικά για ένα ζωναράδικο από τη Θράκη, παιγμένο σε γκάιντα. Εδώ η γκάιντα ονομάζεται απλά και αυθαίρετα «άσκαυλος». Ελπίζουμε η αναφορά αυτού του κομματιού ως αρχαίου αποσπάσματος να έγινε εκ παραδρομής… Και αφού είδαμε τα 5 (δηλαδή 3) αρχαία κομμάτια των δυο CD (με δεδομένα τα προβλήματα απόδοσής τους, όπως αυτά αναφέρθηκαν παραπάνω, αλλά και… τις «προκρούστειες» λύσεις τους), ας δούμε και τα υπόλοιπα κομμάτια που αποτελούν το κυρίαρχο περιεχόμενο των εκδόσεων. Αυτά, λοιπόν, δεν έχουν καμία απολύτως σχέση με τα σωζόμενα κομμάτια της αρχαίας ελληνικής μελουργίας, αλλά πρόκειται καθαρά για συνθέσεις του Π. Ταμπούρη. Τις πιο πολλές φορές, παίρνει ως αφετηρία ένα αρχαίο κείμενο και «ανασχηματίζει το μέλος του» με βάση την (άγνωστη στο σύνολό της) αρχαία προσωδία και την «εφαρμογή της αρμόζουσας αρμονίας». Δεν μπορεί παρά να μας γεμίσει σκεπτικισμό η ευκολία του κ. Ταμπούρη να αποκαθιστά τις αρχαίες μελωδίες, ερμηνεύοντας τις μελωδικές κινήσεις βάσει της προσωδίας!… Σαν να λέμε, τηρουμένων των αναλογιών, ότι κάποιος ύστερα από 2000 χρόνια θα προσπαθήσει να αποδώσει ένα αργό μελισματικό τραγούδι της Θράκης, αξιοποιώντας όσα στοιχεία γνωρίζει για τη θρακιώτικη ντοπιολαλιά (όπως βέβαια θα την αντιλαμβάνεται ύστερα από 2000 χρόνια), σε συνδυασμό με τους μετρικούς πόδες του κειμένου… Σ’ αυτό το σημείο μπορεί να επικαλεστεί κάποιος ότι είναι δικαίωμα του κάθε δημιουργού να καταθέτει την άποψή του σχετικά με την ερμηνεία της αρχαίας ελληνικής μουσικής και να την περιβάλλει με όση δόση επιστημοσύνης θέλει, έστω κι αν δεν διαθέτει τους απαραίτητους ακαδημαϊκούς τίτλους, όπως συμβαίνει με τον Π. Ταμπούρη. Από εκδόσεις αυτού του τύπου όμως που, σε δίγλωσση απόδοση, απευθύνονται και σ’ ένα διεθνές κοινό ως πρεσβευτές ενός μέρους της ελληνικής μουσικής κουλτούρας, οι απαιτήσεις μας είναι πολύ περισσότερες. Θα περιμέναμε να δοθεί περισσότερο βάρος στα σωζόμενα «λείψανα» της αρχαίας μουσικής αλλά και στις επιστημονικές απόψεις για την απόδοσή τους. Αντ’ αυτού, στη συνοπτική βιβλιογραφία που παρατίθεται, δεν συμπεριλαμβάνεται καν το κλασικό βιβλίο του Pohlmann, όπου παρουσιάζονται και μεταγράφονται όλα τα σωζόμενα σπαράγματα. Παράλληλα παρατηρούμε ότι σύγχρονα παραδοσιακά τραγούδια και ρυθμοί παρουσιάζονται κάτω από ηχηρά ονόματα του τύπου «Χορός της Κίρκης» ή «Κολαβρισμός». Αν ο εκδότης έβλεπε σ’ αυτά στοιχεία που παραπέμπουν στην αρχαία μουσική, όφειλε, αν μη τι άλλο, να δηλώσει την ταυτότητά τους και να τεκμηριώσει την άποψή του στο ένθετο. Θα περιμέναμε επίσης περισσότερη επιστημονική συνέπεια και προβληματισμό στη χρήση και στις ονομασίες των οργάνων. Είδαμε παραπάνω την περίπτωση του άσκαυλου, οργάνου που δεν είναι εξακριβωμένη η οργανολογική του σχέση με την γκάιντα. Παράλληλα, ακούγοντας κανείς το όργανο που ονομάζεται «φοινίκιον», δεν θα μπορούσε εύκολα να το ξεχωρίσει από ένα σαντούρι, ούτε ο ήχος αυτού που ονομάζεται «τρίγωνο» έχει μεγάλες διαφορές από το κανονάκι… Με λίγα λόγια: πρόκειται για εκδόσεις που όχι μόνο έχουν ελάχιστα να πουν για την αρχαία ελληνική μουσική, αλλά ουσιαστικά εξαπατούν τον αγοραστή, αφού στο εξώφυλλο αναφέρουν ότι περιλαμβάνουν «κοσμική μουσική της αρχαιότητας», ενώ ουσιαστικά πρόκειται για αυθαίρετα και όχι πάντοτε εμπνευσμένα «σχεδιάσματα» του Π. Ταμπούρη. Όμως η έμμεση αυτή ομολογία, καμουφλαρισμένη κάτω από τον όρο «επανασύνθεση» (με μικρά γράμματα στο εσωτερικό του φυλλαδίου), δεν αναιρεί την εξαπάτηση του κοινού σ’ έναν τομέα τόσο ευαίσθητο, που δεν επιτρέπεται να γίνεται… πεδίο βολής και προκρούστειων πειραματισμών της νεοελληνικής προχειρότητας και αυθαιρεσίας!

Ειδήσεις Σήμερα: