Οι θλιβερές συνέπειες της παθητικής διπλωματίας και το υπερθέαμα της συνάντησης Τραμπ – Ερντογάν

Γράφει η Ινώ Αφεντούλη*

Να αποδώσουμε τα του «Καίσαρος τω Καίσαρι», άλλωστε για Καίσαρες μεγάλου και μεσαίου μεγέθους μιλάμε. Το υπερθέαμα της συνάντησης Τραμπ – Ερντογάν θα πρέπει να προβληματίσει όποιον και όποια έχει αγωνία για τη θέση της δικής μας χώρας.

Όχι γιατί δεν είναι θεμιτό σε ηγέτες αυτού του μεγέθους να εκφράζουν τα συναισθήματα που τρέφουν ο ένας για τον άλλο. Αλλά αν υπάρχει κάποιο μέτρο στάθμισης συναισθημάτων διεθνών ηγετών, η έκφραση της ευαρέσκειας του Τραμπ προς τον Ερντογάν έχει ξεπεράσει κάθε προηγούμενο και η συνάντηση της Άγκυρας ήταν ακόμη ένα επεισόδιο.

Και μάλιστα είναι εντυπωσιακό ότι ενώ ο Αμερικανός εγκωμίαζε σε υπερθετικό βαθμό τον οικοδεσπότη του εκείνος ήταν πολύ πιο συγκρατημένος. Ποια είναι λοιπόν η ισορροπία στη σχέση των δύο ανδρών αν κρίνουμε από τη γλώσσα του σώματος;

Η διαχρονική προτίμηση του Τραμπ στον Ερντογάν

Με δεδομένο ότι ο Τραμπ σπανίως εκφράζεται θετικά για οποιονδήποτε – δείγμα του υπερναρκισσιστικού του εγώ- η διαχρονική του έκδηλη προτίμηση στον Ερντογάν πιστοποιεί ένα γνήσιο θαυμασμό ή μια γνήσια ταύτιση συμφερόντων ή και τα δύο. Αυτή η διάθεση παραμένει ισχυρή ενώ σε άλλες περιπτώσεις, π.χ., Μελόνι, έχει αλλάξει. Δείγμα ότι η τουρκική πλευρά έχει μάθει πως πρέπει να χειρίζεται τον Αμερικανό πρόεδρο.

Το συμπέρασμα για την ελληνική διπλωματία

Αυτό είναι ένα χρήσιμο συμπέρασμα για την ελληνική διπλωματία. Ουδείς ισχυρίζεται ότι θα έπρεπε να ακολουθήσει το τουρκικό μοντέλο, άλλωστε το πολίτευμα μας και ο τύπος των ηγετών που ψηφίζουμε είναι ευτυχώς διαφορετικό. Αλλά η έλλειψη διαύλων επικοινωνίας με τη σημερινή αμερικανική κυβέρνηση είναι εμφανής.

Δεν είναι κρυφό ότι στην Ουάσιγκτον η επιρροή του ελληνο-αμερικανικού λόμπυ έχει μειωθεί και λόγω εσωτερικών ερίδων. Εξαρτώμεθα από το ισραηλινό λόμπυ και αυτό μπορεί να ενισχύει κάποιες θέσεις μας αλλά δεν μπορεί να εξυπηρετεί πάντα τις δικές μας προτεραιότητες.

Η εξωτερική πολιτική δεν είναι αρμοδιότητα των λόμπυ

Ωστόσο, η εξωτερική πολιτική δεν είναι αρμοδιότητα των λόμπυ, το τελευταίο είναι εργαλείο εξωτερικής πολιτικής. Θα πρέπει να αναρωτηθούμε τι δεν κάνει σωστά η ελληνική διπλωματία για να ενισχύσει την επιρροή της σε σημαντικά για τα εθνικά συμφέροντα κέντρα και αυτό ισχύει τόσο για τις ΗΠΑ όσο και για τους Ευρωπαίους εταίρους μας.

Είναι γεγονός ότι το ειδικό βάρος της Τουρκίας έχει αυξηθεί λόγω των αλλαγών στις διεθνείς ισορροπίες και τις δυνατότητες της να παράσχει στήριξη και μεσολάβηση στη διαχείριση κρίσεων. Αλλά διαθέτει μια ενεργητική διπλωματία που δεν διστάζει να παρεμβαίνει τόσο σε ζητήματα ύψιστης όσο και χαμηλότερης προτεραιότητας για την ίδια.

Η παθητική ελληνική διπλωματία

Αντιθέτως, η ελληνική διπλωματία είναι παθητική, εγκλωβισμένη στην κουλτούρα της ακινησίας και της μετάθεσης της επίλυσης διαφορών στο μέλλον που φροντίζει να απομακρύνεται διαρκώς.

Η πολιτική των «ήρεμων νερών», αποδεικνύεται σήμερα, ήταν απλώς μια άλλη έκφραση αυτής της λογικής, αφήστε τα προβλήματα να χρονίζουν ακόμη και αν κακοφορμίζουν.

Για να είμαστε σαφείς, προφανώς και δεν θα μπορούσε η ελληνική διπλωματία να επηρεάσει τη χημεία Τραμπ-Ερντογάν. Αλλά, ας αναρωτηθούμε, ποιες είναι οι πρωτοβουλίες που ανέπτυξε το τελευταίο εξάμηνο για να ενισχύσει τη θέση της χώρας αν όχι στο αμερικανικό αλλά στο ευρωπαϊκό περιβάλλον όταν είναι πρόδηλο ότι οι εταίροι μας, ακόμη και ο στρατηγικός μας Μακρόν, συζητούν τη συνεργασία με την Τουρκία για την ανάπτυξη της ευρωπαϊκής άμυνας.

Ένα ακόμη μέτρο σύγκρισης της επιρροής μιας χώρας: οι επίσημες επισκέψεις. Πόσοι ξένοι ηγέτες έχουν επισκεφθεί την Ελλάδα το τελευταίο διάστημα; Πόσες επίσημες επισκέψεις έχουν πραγματοποιήσει ο καθόλα εξαγώγιμος Πρωθυπουργός ή ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας;

Η Ελλάδα δεν διαθέτει δημόσια διπλωματία

Αλλά και στο επίπεδο της χαμηλής πολιτικής, η ελληνική διπλωματία αγνοεί τη δύναμη της επικοινωνίας. Η Ελλάδα, την εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, δεν διαθέτει δημόσια διπλωματία και οι επιφορτισμένοι με αυτήν υπάλληλοι του Υπουργείου Εξωτερικών εξακολουθούν να έχουν ως κύρια απασχόληση την αποδελτίωση του ξένου τύπου.

Συμβαίνει δε αυτό όταν η Ελλάδα, παρότι δεν κάνει επικοινωνιακές εκστρατείες, εξακολουθεί να έχει καλή εικόνα. Εικόνα όμως ταυτισμένη με τον ήλιο, τη θάλασσα, το φαγητό αλλά χωρίς καμία διείσδυση στα κέντρα λήψης αποφάσεων και επιρροή στις σημαντικές δεξαμενές σκέψης που διαμορφώνουν πολιτική στις πρωτεύουσες που μας αφορούν.

Απέναντι της έχει μια Τουρκία με άριστα ενορχηστρωμένη στρατηγική επικοινωνίας παρά το γεγονός ότι είναι μια χώρα με πολύ αρνητική εικόνα, ταυτισμένη με διώξεις πολιτικών αντιπάλων και υποχώρηση των δημοκρατικών αρχών.

Το ΝΑΤΟ και η ανισορροπία ισχύος

Ας πάμε τώρα και στο ΝΑΤΟ, μιας και η σύνοδος της Άγκυρας ανέδειξε αυτή την οδυνηρή για μας ανισορροπία ισχύος. Το ΝΑΤΟ δεν είναι ο οργανισμός του 1974 που ταυτίζεται με το καταγωγικό τραύμα της μεταπολίτευσης, την κυπριακή τραγωδία.

Ωστόσο, η κουλτούρα, ειδικά των στελεχών των ενόπλων δυνάμεων, δεν έχει εξελιχθεί. Ούτε οι διπλωμάτες ούτε οι αξιωματικοί βλέπουν το ΝΑΤΟ ως οργανισμό στον οποίο η Ελλάδα θα μπορούσε να παίξει σημαντικό ρόλο.

Ενώ η ίδια η δομή της Συμμαχίας, πολιτική και στρατιωτική, προσφέρει σε όλες τις χώρες-μέλη τις ίδιες δυνατότητες, αρκεί να θέλουν να τις αξιοποιήσουν.

Δεν συμμετέχουμε σε επιχειρήσεις παρά ελάχιστα προκειμένου να μην έχουμε θύματα και πολιτικό κόστος.

Δεν οργανώνουμε μεθοδικά την πρόσληψη στελεχών στη διοίκηση του ΝΑΤΟ.

Δεν αξιοποιούμε τα όποια λίγα στελέχη υπηρετούν εκεί σε θέσεις αιχμής όταν επανέρχονται στην υπηρεσία.

Το χειρότερο δεν εκπαιδεύουμε στελέχη της διοίκησης για κατάληψη θέσεων σε διεθνείς οργανισμούς.

Δεν ενισχύουμε την αμυντική διπλωματία με χώρες που θα μπορούσαν να ενστερνισθούν τις θέσεις μας ούτε συμμετέχουμε επαρκώς σε προγράμματα συνεργασίας με χώρες-εταίρους που επίσης θα ήταν χρήσιμες για αύξηση της επιρροής μας.

Η Τουρκία αξιοποιεί τα πάντα απέναντι στο ελληνικό κενό

Απέναντι σ’ αυτό το ελληνικό κενό, η Τουρκία αξιοποιεί τα πάντα παρά την τραυματική εμπειρία του πραξικοπήματος του 2016 που οδήγησε στην έξοδο πολλούς υψηλόβαθμους αξιωματικούς.

Δεν πρέπει συνεπώς να προκαλεί έκπληξη ότι θα συμμετάσχει στη στρατιωτική δομή με δύο νέα νατοϊκά στρατηγεία – λεπτομέρειες δεν έχουν γίνει γνωστές ακόμη.

Αλλά οποιαδήποτε τέτοια απόφαση δεν λαμβάνεται μονομερώς, συζητείται σε επιτροπές όπου συμμετέχουν Έλληνες στρατιωτικοί και διπλωμάτες.

Πρότειναν κάτι αντίστοιχο και έχει απορριφθεί; Και το ίδιο ισχύει για τις συνόδους κορυφής. Πραγματοποιήθηκε στην Άγκυρα επειδή η Τουρκία το πρότεινε. Ποτέ η Ελλάδα δεν έκανε τέτοια πρόταση. Ζητάμε πολλά;

*Η Ινώ Αφεντούλη είναι Επικεφαλής Παρατηρητηρίου Γεωπολιτικής και Διπλωματίας, ΕΛΙΑΜΕΠ