Τις τελευταίες ημέρες παρατηρείται έντονη επικοινωνιακή έξαρση, η οποία βασίζεται στα πορίσματα της πρόσφατης έκθεσης του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ), A Review of Greek Emigrants, Talent Abroad. Στον ημερήσιο Τύπο κυριάρχησαν πρωτοσέλιδα όπως «Brain gain: Η Ελλάδα 4η στις χώρες του ΟΟΣΑ στις επιστροφές πολιτών από το εξωτερικό», «ΟΟΣΑ: Σταθερά ενισχύεται το brain gain για την Ελλάδα», αλλά και ορισμένοι πιο συγκρατημένοι τίτλοι, όπως «Φρενάρει το brain drain: Περισσότεροι επέστρεψαν παρά έφυγαν».

Σύμφωνα με το κυρίαρχο κυβερνητικό αφήγημα, η ελληνική οικονομία έχει εισέλθει σε τροχιά δυναμικής και βιώσιμης ανάπτυξης, με άμεσο αποτέλεσμα τη μαζική παλιννόστηση του επιστημονικού δυναμικού και τη μετατροπή του φαινομένου του brain drain σε brain gain. Η ρητορική αυτή αποκρυσταλλώθηκε σε επίσημη εκδήλωση με τίτλο «Το ελληνικό ανθρώπινο δυναμικό στο εξωτερικό: Η επιστροφή», η οποία πλαισιώθηκε από την παρουσία υψηλόβαθμων κυβερνητικών στελεχών (τριών Υπουργών και τριών Γενικών Γραμματέων), του πρέσβη της χώρας στον ΟΟΣΑ και εκπροσώπων του ΟΟΣΑ, οι οποίοι παρουσίασαν τη σχετική μελέτη.

Στο πλαίσιο αυτό υποστηρίχθηκε, πρώτον, ότι «υπάρχει μεγαλύτερη επιστροφή πτυχιούχων σε σχέση με τη φυγή τους το 2023 και το 2024 και ότι αυτή δεν είναι συγκυριακή, αλλά αποτέλεσμα συνολικής βελτίωσης της χώρας από το 2019…. Έκτοτε η χώρα είναι ισχυρότερη στην οικονομία, στην άμυνα κ.λπ. Υπάρχει αίσθηση σταθερότητας και ασφάλειας και η χώρα έχει γίνει συνώνυμο της επιτυχίας, είναι η χώρα της Ευρώπης που οδηγεί την ανάπτυξη».

Δεύτερον, ότι κατά την τελευταία δεκαπενταετία, βάσει στοιχείων της Eurostat, 734.000 πολίτες εγκατέλειψαν τη χώρα και 473.000 επέστρεψαν. Υποστηρίχθηκε, επίσης, ότι για πρώτη φορά το 2023 και μετά το 2024 η επιστροφή των πτυχιούχων ήταν μεγαλύτερη από τη φυγή και ότι παρατηρείται «αναστροφή του brain drain κατά 64%».

Έωλα τα επιχειρήματα

Δυστυχώς, και τα δύο επιχειρήματα είναι απολύτως έωλα και δεν έχουν καμία σχέση με τη μελέτη του ΟΟΣΑ. Πρώτον, η μελέτη του ΟΟΣΑ αφορά τη συνολική μετανάστευση από τη χώρα και όχι το brain drain. Όπως σημειώνεται στη μελέτη του ΟΟΣΑ (2026: 88), «Το 2023, οι είσοδοι Ελλήνων πολιτών ξεπέρασαν τις εξόδους, με περίπου 46.000 εισόδους έναντι περίπου 37.000 εξόδων… Η διαφορά αυτή διευρύνθηκε περαιτέρω το 2024, με σχεδόν 52.000 εισόδους και περίπου 32.000 εξόδους. … Αν και οι σωρευτικές εκροές από το 2010 εξακολουθούν να υπερβαίνουν κατά πολύ τις εισροές, αυτό το πρόσφατο θετικό καθαρό υπόλοιπο υποδηλώνει μια σταδιακή εξισορρόπηση των ροών ανθρώπινου κεφαλαίου της Ελλάδας».

Δεύτερον, το επιχείρημα περί «αναστροφής του brain drain κατά 64%» είναι απολύτως αυθαίρετο. Στηρίζεται στα στοιχεία της Eurostat, τα οποία προέρχονται από την ΕΛΣΤΑΤ (Πίνακας 1). Οι μεταναστευτικές ροές αποτυπώνονται από την ΕΛΣΤΑΤ με σχετική ακρίβεια μόνο κατά τις απογραφικές περιόδους, όπως το 2011 και το 2021. Για τα ενδιάμεσα έτη η ΕΛΣΤΑΤ βασίζεται αναγκαστικά σε εκτιμήσεις, καθώς η ελεύθερη κυκλοφορία εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης επιτρέπει στους Έλληνες πολίτες να μετακινούνται και να εγκαθίστανται σε άλλες χώρες χωρίς να καταγράφονται άμεσα από τις ελληνικές αρχές.

Για τα ενδιάμεσα έτη, όπως αναφέρει και η μελέτη του ΟΟΣΑ (2026: 87), «πρόκειται για εκτιμήσεις που υπολογίζονται με τη χρήση δημογραφικών μεθόδων που εφαρμόζονται μετά την απογραφή». Συγκεκριμένα, οι εισροές υπολογίζονται ως σταθερή συνάρτηση της αύξησης του ΑΕΠ κατά το προηγούμενο έτος και των προηγούμενων μεταναστευτικών ροών, ενώ οι εκροές βασίζονται σε εκτιμήσεις που αξιοποιούν δεδομένα της γερμανικής στατιστικής υπηρεσίας (mirror statistics) για τους Έλληνες που μεταναστεύουν στη Γερμανία.

Η μεθοδολογία αυτή ήταν λειτουργική κατά τις προηγούμενες δεκαετίες, όταν η Γερμανία αποτελούσε τον βασικό προορισμό των Ελλήνων μεταναστών. Σήμερα, όμως, οι μεταναστευτικές διαδρομές έχουν διαφοροποιηθεί σημαντικά.

Επομένως, η μείωση των αφίξεων Ελλήνων στη Γερμανία δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκην συνολική μείωση της ελληνικής μετανάστευσης, καθώς αυτή ενδέχεται να αντισταθμίζεται από την αύξηση των ροών προς άλλες χώρες υποδοχής, παραδοσιακές και νεότερες (π.χ. τα διαθέσιμα δεδομένα καταδεικνύουν διαρκή αύξηση του αποθέματος των Ελλήνων στις χώρες της ΕΖΕΣ).

Πίνακας 1: Μετανάστευση από την Ελλάδα και παλιννόστηση στην Ελλάδα

Πηγή: Eurostat Immigration by age group, sex and citizenship

Στο σημείο αυτό ανακύπτουν τρία μεθοδολογικά προβλήματα. Πρώτον, τα στοιχεία αφορούν τη συνολική μετανάστευση και όχι το brain drain. Επομένως, η ερμηνεία αυτής της αναλογίας ως «αναστροφή του brain drain κατά 64%» συνιστά μεθοδολογικό άλμα, το οποίο αναπαράχθηκε ευρέως από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, δημιουργώντας μια υπερβολικά αισιόδοξη εικόνα. Δεύτερον, όπως προκύπτει από τον πίνακα, η επιστροφή υπερέβη τη φυγή και κατά τα έτη 2008 και 2009. Τρίτον, όπως επισημαίνεται και στη μελέτη του ΟΟΣΑ (2026: 87), «μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται άτομα που ενδέχεται να αναχωρήσουν ξανά στη συνέχεια».

Το γεγονός ότι η παλιννόστηση μεταναστών, γενικά, υπερέβη τη φυγή κατά τα έτη 2023 και 2024 αποτελεί ασφαλώς πολύ θετική εξέλιξη. Ωστόσο, πρόκειται για εξέλιξη αναμενόμενη, δεδομένης της παράλληλης αύξησης του αποθέματος των Ελλήνων στο εξωτερικό, χωρίς, μάλιστα, να προκύπτει αντίστοιχη ουσιαστική μείωση των εξερχόμενων μεταναστευτικών ροών.

Οι κύριοι λόγοι επιστροφής

Επιπλέον, δύο από τις πολλές επισημάνσεις της Έκθεσης θα έπρεπε να μας προβληματίσουν. Πρώτον, τα κύρια κίνητρα παλιννόστησης είναι πρωτίστως συναισθηματικά και οικογενειακά, καθώς το 47% δηλώνει ως κύριο λόγο την επιθυμία επιστροφής στην πατρίδα και το 13% την επανένωση με την οικογένεια, ενώ τα κίνητρα που σχετίζονται με ζητήματα εργασίας ανέρχονται στο 29%.

Συνεπώς, η επιστροφή των μεταναστών δεν συνδέεται πρωτίστως με τη δημιουργία νέων επαγγελματικών ευκαιριών στην Ελλάδα που να προέκυψαν από αλλαγές στο αναπτυξιακό υπόδειγμα της χώρας. Δεύτερον, η Έκθεση επισημαίνει ότι όσοι επιστρέφουν εγκαθίστανται κυρίως στο μητροπολιτικό κέντρο της πρωτεύουσας. Μάλιστα, το ποσοστό τους αυξήθηκε από 35% το 2011 σε 42% το 2021, ενώ μειώθηκε σε όλες τις άλλες περιοχές, ακόμη και στη Θεσσαλονίκη, όπου περιορίστηκε από 20% σε 18%.

Το brain drain δεν αποτελεί συγκυριακό φαινόμενο, αλλά συνδέεται με ένα παραγωγικό πρότυπο που βασίζεται κυρίως σε δραστηριότητες χαμηλής ή μέσης προστιθέμενης αξίας και αδυνατεί να δημιουργήσει επαρκείς θέσεις εργασίας υψηλής εξειδίκευσης. Συνδέεται, επίσης, με το χαμηλό επίπεδο θεσμικής ποιότητας, το οποίο γεννά αναξιοκρατία και πλήττει ανεπανόρθωτα το κράτος δικαίου. Επομένως, η ουσιαστική αντιστροφή του φαινομένου προϋποθέτει βαθύτερες διαρθρωτικές αλλαγές στην οικονομία, στην αγορά εργασίας και στους θεσμούς.

Η γεωγραφική κινητικότητα του επιστημονικού δυναμικού συνδέεται άμεσα με τις αναπτυξιακές προοπτικές της χώρας και, για τον λόγο αυτό, θα έπρεπε να αντιμετωπίζεται με τη σοβαρότητα που της αρμόζει. Ωστόσο, η δημόσια συζήτηση γύρω από το brain drain – brain regain συχνά αποκτά χαρακτηριστικά πολιτικής επικοινωνίας. Επιχειρείται να δημιουργηθεί μια «μαγική εικόνα», σύμφωνα με την οποία όλα βαίνουν καλώς, εγκλωβίζοντας την κοινωνία σε μια κουλτούρα εφησυχασμού. Μέσω της λεγόμενης «πολιτικής οικονομίας του εφησυχασμού», κοινωνίες και κυβερνήσεις υποτιμούν τους κινδύνους και αναβάλλουν αναγκαίες μεταρρυθμίσεις –στην προκειμένη περίπτωση, την επιτακτική ανάγκη αλλαγής του αναπτυξιακού υποδείγματος της χώρας– καλλιεργώντας την ψευδαίσθηση ότι τα προβλήματα έχουν επιλυθεί.

*Ο κ. Λόης Λαμπριανίδης Εκτελεστικός Διευθυντής στο Πάντειο, ομότιμος καθηγητής ΠΑΜΑΚ, π. Γενικός Γραμματέας Ιδιωτικών Επενδύσεων Υπουργείο Οικονομίας & Ανάπτυξης