Ο χρόνος της καταστροφής μιας πόλης

Έχουν περάσει ακριβώς 25 χρόνια, το ένα τέταρτο ενός αιώνα, απ’ όταν βγήκε το ντοκιμαντέρ Berlin Babylon του Γερμανού σκηνοθέτη Χουμπέρτους Ζίγκερτ. Η ταινία παρακολουθούσε τον οικοδομικό οργασμό που εμφανιζόταν στο κλείσιμο της πρώτης δεκαετίας μετά την ενοποίηση του πάλαι ποτέ διχασμένου Βερολίνου, ο οποίος μεταμόρφωνε με καταιγιστικούς ρυθμούς την πόλη προκειμένου να την εισάγει στην εποχή της νεοφιλελεύθερης -υποτιθέμενης- ελαφρότητας. Η μουσική επένδυση της ταινίας ανατέθηκε στους Einstürzende Neubauten, την μπάντα που στην τελευταία δεκαετία της διχοτομημένης πόλης, αυτή του 1980, εξέφρασε καλύτερα πιθανώς από οποιαδήποτε άλλη το υπερβατικό πνεύμα της αντικουλτούρας που επιχειρούσε να αναπτύξει ταυτότητα έξω και πέρα από το δίλημμα των δύο πλευρών του Βερολίνου: ούτε με την πάλαι ποτέ σοσιαλιστική ματαίωση στη μία πλευρά του τείχους, ούτε με τον τουρμποκαπιταλιστικό κυνισμό στην άλλη.

Ωστόσο, η ενοποίηση της πόλης μετά την κατάρρευση του ανατολικού μπλοκ δεν έγινε στη βάση μιας ισότιμης σύνθεσης των δύο πλευρών. Το δυτικό Βερολίνο όρμησε και κατασπάραξε τις σάρκες του ανατολικού, αλώνοντας οποιοδήποτε τοπόσημο δεν είχε την πρόνοια (ή την ικανότητα) να αυτοπροστατευθεί με την υποτίμησή του σε τουριστικό αξιοθέατο. Οι γερανοί και οι μπουλντόζες χόρευαν στα ερείπια μιας ιστορικής εποχής, πλιατσικολογώντας την ίδια τη γη και ανεγείροντας χωρίς ίχνος συστολής τα κενόδοξα πολυώροφα σύμβολα της επόμενης: αυτούς τους ενοχλητικά εύτακτους όγκους από γυαλί, μπετόν και ατσάλι.

Οι Neubauten, πρόθυμοι ή απρόθυμοι ηγεμόνες της πολιτισμικής έκρηξης του Βερολίνου στη δεκαετία του ‘80, φάνηκαν να ζουν την επόμενη δεκαετία αναστοχαζόμενοι επί της αλλαγής – όχι της συγκεκριμένης αλλαγής, αλλά της αλλαγής καθ’ εαυτής. Σε άλμπουμ όπως το Ende Neu του 1996 ή το Silence is Sexy του 2000 η θεματική τους περιστρέφεται γύρω από τη σχέση του τέλους με την αρχή, του παλιού και του νέου, του εφήμερου και του ιστορικού χρόνου.

***

Το Berlin Babylon έντυσε έτσι απολύτως ταιριαστά με αυτή τη μουσική τις εικόνες της οικοδόμησης μιας νέας πόλης, η οποία επέβαλλε με πυγμή και θράσος τη μετατροπή σε ερείπια αυτού που έστεκε εκεί ως ζων άστυ μόλις λίγα χρόνια πριν.

Κυρίαρχο ρόλο στο σάουντρακ είχε ένα κομμάτι που εμφανίζεται σε παραλλαγές καθ’ όλη τη διάρκεια της ταινίας: το Die Befindlichkeit des Landes, μία περιήγηση σε έναν τόπο που μετασχηματίζεται χωρίς την πρόθεση και τον έλεγχο αυτών που τον κατοικούν, για τους οποίους, το μόνο που μένει ως εργαλείο συμφιλίωσης είναι μία μελαγχολική μουρμούρα, ένα ασχημάτιστο μοιρολόι γι’ αυτό που χάνεται.

Έκτοτε, έγινε μάλλον η μεγαλύτερη επιτυχία των Neubauten, αλλά και ένας άτυπος ύμνος ενάντια σε αυτό το φαινόμενο που προσγειώθηκε στην Ευρώπη από την Αμερική, αρχικά ως νεωτερισμός, προτού εξελιχθεί σε λαίλαπα: το gentrification, τον «εξευγενισμό».

***

Κι ύστερα, εικοσιπέντε χρόνια αργότερα, μόλις χθες δηλαδή, οι Einstürzende Neubauten επισκέφθηκαν την Αθήνα για μία εμφάνιση στο Ηρώδειο. Σε έναν αρχαιολογικό χώρο που «αξιοποιείται» εμπορικά, που φιλοξενεί διάφορους ηλιοκαμένους τουρίστες (πολλοί εκ των οποίων θα αποχωρήσουν μετά από 3-4 τραγούδια) και που παρέχει θέα στα δύο ακρότατα του χρόνου για τον οποίο είθισται να έχουμε αντίληψη: από τη μία στον Παρθενώνα αντικριστά της σκηνής του ρωμαϊκού θεάτρου, από την άλλη, μέσα από τα αψιδωτά παράθυρα, στο σύγχρονο τοπίο της ασφυκτικής πόλης που γίνεται βορά στην τουριστική και κτηματομεσιτική οικονομία.

Σε μια εμφάνιση αποτελούμενη κυρίως από πιο πρόσφατα υλικά της δισκογραφίας τους, με εμφανή τη διάθεση τους να υμνήσουν πενθώντας και να πενθήσουν υμνώντας την πόλη της δικής τους καταγωγής, μια μικρή χειρονομία μέσα στην εκτέλεση του Befindlichkeit καμπύλωσε τον χώρο και τον χρόνο: το αναστοχαστικό, ψιθυριστό ιντερμέτζο του τραγουδιού δεν απαγγέλθηκε στα γερμανικά όπως ήταν αρχικά, αλλά επιλέχθηκε γι’ αυτό η lingua franca της παγκοσμιοποίησης, τα αγγλικά, καθιστώντας το έτσι πλήρως κατανοητό στο παρευρισκόμενο πλήθος.

Ήταν κάπου εκεί, στη νοητή τροχιά από τον Ικτίνο και τον Καλλικράτη μέχρι την αχανή ζούγκλα των επενδυτικών ακινήτων, με εκείνο το περίεργο συμπίλημα των αναστοχαζόμενων βερολινέζων στη σκηνή της παλαιάς δωρεάς του Ηρώδη του Αττικού να στέκει στο κέντρο, που ένας στίχος, αποκαλυπτόμενος δια της αγγλικής, χτύπησε πιο δυνατά από τις άλλες φορές: «μια μέρα το γρασίδι θα φυτρώσει πάνω από την πόλη».

Έχει γίνει κοινός τόπος παγκοσμίως πια, ότι η μόνη λυτρωτική σκέψη που μπορεί να έχει ο κόσμος απέναντι σε όλα αυτά που του κλέβονται -συμπεριλαμβανόμενων των πόλεων, των τόπων και των κοινοτήτων- είναι η φαντασίωση της καταστροφής. Ότι μια μέρα, ίσως αφάνταστα μακρινή, πλην όμως υπαρκτή, ο ιστορικός χρόνος θα αποδειχθεί πιο ισχυρός από το κατασκευαστικό κεφάλαιο και την πολιτική εξουσία, επικαλύπτοντας με βλάστηση αυτά που ορθώνουν οι άνθρωποι ως υποδομές του μέλλοντος – είτε τον 2ο αιώνα μ.Χ., είτε το 2026.

Όμως αυτή η σκέψη δεν είναι παρά μία τελετουργία πένθους, κομψά επιτελεσμένη μέσα στο Ηρώδειο. Ένα στυλιζαρισμένο δάκρυ για τα απολεσθέντα που μας κάνει να βιώσουμε με διαύγεια το αίσθημα του ξεριζωμού των αναφορών, αλλά δεν επιτυγχάνει κάτι παραπάνω από την -αναγκαία, αλλά όχι ικανή- ευθυγράμμιση των συναισθημάτων μας.

***

Το ευτυχές της υπόθεσης και ταυτόχρονα η πιο υλική παρηγοριά που μπορούμε να έχουμε είναι ότι πολλές φορές αυτό το αίσθημα συνοδεύεται από δράση.

Διαβάζουμε έτσι στο σχετικό ρεπορτάζ στο «Βήμα» ότι ο Χρήστος Βάνας, ιδιοκτήτης της «Μουριάς», του ιστορικού καφενείου που στέκει από το 1915 στη συμβολή των οδών Καλλιδρομίου και Χαριλάου Τρικούπη και τώρα απειλείται με έξωση από τον αγοραστή της πολυκατοικίας, έχει καταθέσει αίτηση στην Υπηρεσία Νεωτέρων Μνημείων και Τεχνικών Έργων. Την ανακήρυξη του καφενείου σε σύγχρονο μνημείο στηρίζει και η παράταξη «Ανοιχτή Πόλη» μέσα στο δημοτικό συμβούλιο της Αθήνας.

Μαθαίνουμε επίσης ότι το Σάββατο 20 Ιουνίου στις 19:00, η Συνέλευση Κατοίκων Παγκρατίου – Νέου Κόσμου για το Δικαίωμα στη Στέγη και στη Γειτονιά, καλεί σε συγκέντρωση μπροστά από τον ιστορικό κινηματογράφο «Παλάς» στο Παγκράτι, τον οποίον πρόσφατα το Κεντρικό Συμβούλιο Νεωτέρων Μνημείων αρνήθηκε να αναγνωρίσει ως διατηρητέο, ανοίγοντας έτσι τον δρόμο για τη διάλυσή του και τη μετατροπή του σε σουπερμάρκετ. Στην απόφαση αντέδρασαν και οι μαθητές του 17ου Γυμνασίου Αθηνών, φτιάχνοντας μια ταινία μικρού μήκους για την ιστορία του «Παλάς» και τη σημασία του.

Μπορεί πράγματι μια μέρα όλα αυτά να καλυφθούν από γρασίδι και είναι ίσως θρεπτικό για την ψυχή να μπορούμε να αναλογιστούμε αυτή τη διάσταση του χρόνου μέσα από την τέχνη. Ωστόσο, μπορεί όλο το τελετουργικό να γίνει ένα πένθος ασήμαντο, αν μας εμποδίζει να έχουμε τη συνείδηση του βιωμένου χρόνου και να σφίγγουμε τα δόντια απέναντι στη μάστιγα της καταστροφής των τόπων μας.