Μαύρη Πανώλη, η άλλη πλευρά: Μια σπάνια λίστα δείχνει ότι κάποιοι επέστρεψαν από τον «θάνατο»

Η Μαύρη Πανώλη έχει μείνει στην Ιστορία κυρίως ως μια αφήγηση μαζικού θανάτου. Οι αριθμοί των νεκρών, οι ομαδικοί τάφοι, η κατάρρευση χωριών και πόλεων έχουν κυριαρχήσει στην έρευνα και στη συλλογική μνήμη. Όμως μέσα σε αυτή την εικόνα της καταστροφής υπάρχει μια λιγότερο γνωστή πλευρά: οι άνθρωποι που κόλλησαν πανώλη, υπέφεραν για εβδομάδες και τελικά επέζησαν.

Παρότι η ασθένεια ήταν εξαιρετικά φονική, η επιβίωση δεν ήταν αδύνατη. Μεσαιωνικοί χρονικογράφοι κατέγραψαν ότι ορισμένοι ασθενείς κατάφερναν να αναρρώσουν, ανάλογα με τα συμπτώματα που παρουσίαζαν. Ο Τζέφρι λε Μπέικερ, κληρικός από το Σουίνμπρουκ της Οξφόρδης, έγραφε λίγα χρόνια μετά την πανδημία ότι άνθρωποι που τη μία ημέρα ήταν υγιείς και χαρούμενοι, την επόμενη βρίσκονταν νεκροί. Άλλοι εμφάνιζαν σκληρά εξογκώματα στο σώμα, τα οποία όταν ανοίγονταν σχεδόν δεν έβγαζαν υγρό· κάποιοι από αυτούς, έπειτα από μεγάλη ταλαιπωρία, σώζονταν. Όσοι όμως παρουσίαζαν μικρές μαύρες φλύκταινες σε όλο το σώμα είχαν ελάχιστες πιθανότητες να επιβιώσουν.

Η σπάνια λίστα που αλλάζει την εικόνα

Το ερώτημα παραμένει: ποιοι επέζησαν, γιατί και ύστερα από πόσο καιρό ανάρρωσαν; Οι απαντήσεις είναι δύσκολες, επειδή οι μεσαιωνικές πηγές ενδιαφέρονταν κυρίως για τους θανάτους και όχι για όσους αρρώστησαν αλλά έζησαν.

Γι’ αυτό και μια καταγραφή από το αρχοντικό κτήμα του Γουόρμποϊς θεωρείται τόσο σημαντική. Πρόκειται για μια μοναδική λίστα ανθρώπων που νόσησαν από τα τέλη Απριλίου έως τις αρχές Αυγούστου του 1349. Οι μοναχοί του αβαείου του Ράμσεϊ κατέγραψαν τους ενοικιαστές που είχαν αρρωστήσει τόσο σοβαρά ώστε δεν μπορούσαν να εργαστούν στα κτήματα του άρχοντα, σημειώνοντας και πόσο καιρό έλειψαν από τη δουλειά.

Η εικόνα που προκύπτει δείχνει ότι η πανώλη δεν είχε την ίδια πορεία για όλους. Ο Χένρι Μπράουν επέστρεψε στην εργασία του μετά από μόλις μία εβδομάδα. Αντίθετα, ο Τζον Ντέργουορθ και η Άγκνες Μολντ χρειάστηκαν εννέα εβδομάδες για να ξανασταθούν στα πόδια τους.

Κατά μέσο όρο, η ασθένεια κρατούσε τρεις έως τέσσερις εβδομάδες, ενώ οι τρεις στους τέσσερις επέστρεφαν στη δουλειά μέσα σε λιγότερο από έναν μήνα. Το στοιχείο είναι ακόμη πιο εντυπωσιακό, καθώς οι ασθενείς είχαν δικαίωμα έως και έναν χρόνο και μία ημέρα αναρρωτικής άδειας.

Ποιοι είχαν περισσότερες πιθανότητες να σωθούν

Η λίστα περιλαμβάνει κυρίως ενοικιαστές που κατείχαν μεγαλύτερα κομμάτια γης. Αυτό δίνει νέα τροφή στη συζήτηση των ιστορικών για το αν η πανώλη σκότωνε αδιακρίτως ή αν οι φτωχότεροι, οι πιο αδύναμοι και οι ηλικιωμένοι κινδύνευαν περισσότερο.

Το γεγονός ότι ανάμεσα στους επιζώντες βρίσκονταν αρκετοί πιο εύποροι αγρότες ίσως δείχνει ότι οι καλύτερες συνθήκες ζωής τούς βοήθησαν να αντέξουν την ασθένεια. Πιθανότατα είχαν μεγαλύτερες δυνατότητες να αποφύγουν επιπλοκές ή δευτερογενείς λοιμώξεις. Αντίθετα, δεν πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη σημασία στο ότι οι 19 από τους 22 καταγεγραμμένους ήταν άνδρες, καθώς η γη εκείνη την εποχή βρισκόταν κυρίως στα χέρια ανδρών.

Όταν η ασθένεια παρέλυσε ολόκληρα χωριά

Οι 22 επιζώντες μπορεί να φαίνονται λίγοι, όμως για τα δεδομένα ενός μεσαιωνικού κτήματος ήταν ένας τεράστιος αριθμός. Σε μια συνηθισμένη χρονιά της δεκαετίας του 1340 καταγράφονταν μόλις δύο ή τρεις απουσίες κατά τους καλοκαιρινούς μήνες. Το 1349, οι ασθένειες ήταν δεκαπλάσιες.

Συνολικά, οι άρρωστοι ενοικιαστές έχασαν 91 εβδομάδες εργασίας μέσα σε μόλις 13 εβδομάδες. Αυτό δείχνει ότι η πανδημία δεν σήμαινε μόνο θανάτους, αλλά και μαζική παράλυση της αγροτικής παραγωγής.

Η εικόνα της Μαύρης Πανώλης ως μιας απέραντης αλυσίδας νεκρών είναι σωστή, αλλά όχι πλήρης. Για να κατανοηθεί το πραγματικό μέγεθος του σοκ, πρέπει να προστεθούν και όσοι ήταν άρρωστοι, κατάκοιτοι ή ανίκανοι να εργαστούν. Σε πολλά χωριά και πόλεις της Ευρώπης, οι νεκροί, οι ετοιμοθάνατοι και οι ασθενείς πιθανότατα ξεπερνούσαν κατά πολύ τους υγιείς.

Μεσαιωνικά χρονικά περιγράφουν την απόλυτη έλλειψη εργατικών χεριών. Ένα από αυτά αναφέρει ότι υπήρχε τόσο μεγάλη έλλειψη υπηρετών και εργατών ώστε κανείς δεν ήξερε ποιος θα έκανε τις αναγκαίες δουλειές.

Οι χειρότερες σοδειές της μεσαιωνικής Αγγλίας

Η Μαύρη Πανώλη δεν χτύπησε μόνη της. Οι μαζικοί θάνατοι, η πρωτοφανής ασθένεια και οι κακές καιρικές συνθήκες συνέπεσαν σε μια καταστροφική συγκυρία. Οι σοδειές του 1349 και του 1350 έχουν χαρακτηριστεί από τις χειρότερες της μεσαιωνικής Αγγλίας, ακόμη χειρότερες και από εκείνες που είχαν οδηγήσει στον Μεγάλο Λιμό του 1315-1317.

Η νέα αρχειακή ανακάλυψη επιτρέπει στους ιστορικούς να κοιτάξουν τη Μαύρη Πανώλη όχι μόνο μέσα από τους νεκρούς, αλλά και μέσα από τους επιζώντες. Δείχνει ότι, ακόμη και σε μία από τις πιο φονικές πανδημίες της ανθρώπινης ιστορίας, υπήρχαν άνθρωποι που πέρασαν την ασθένεια, άντεξαν και επέστρεψαν στη ζωή τους.

Πολλοί από αυτούς έμειναν για εβδομάδες στα κρεβάτια τους με διογκωμένους, επώδυνους λεμφαδένες στη βουβωνική χώρα και στον λαιμό. Άλλοι υπέφεραν από υψηλό πυρετό και έκαναν εμετό με αίμα. Κι όμως, παρά τη σφοδρότητα των συμπτωμάτων, κατάφεραν να επιβιώσουν και να επιστρέψουν στην εργασία τους μέσα σε λίγες εβδομάδες.

*Mε πληροφορίες από: The Conversation