Την 1ην Απριλίου 1955 ο απόστρατος συνταγματάρχης Γεώργιος Γρίβας (1898-1974), ο επονομασθείς Διγενής, κήρυξε επίσημα ως αρχηγός της ΕΟΚΑ (Εθνικής Οργάνωσης Κυπρίων Αγωνιστών) την έναρξη του απελευθερωτικού αγώνα εναντίον των άγγλων κατακτητών της Κύπρου. Την ημέρα εκείνη προέβη στην πρώτη μεγάλης κλίμακας δολιοφθορά, ανατινάσσοντας το κεντρικό εργοστάσιο ηλεκτροπαραγωγής, με αποτέλεσμα να βυθιστεί η Μεγαλόνησος στο σκοτάδι.


Μέσα σε διάστημα λίγων μηνών, από το φθινόπωρο του 1954, όταν είχε αποβιβαστεί κρυφίως σε μια από τις ακτές του νησιού, ο Γρίβας κατόρθωσε να δημιουργήσει τον πρώτο σκληρό πυρήνα της ΕΟΚΑ, να οργανώσει την αντίσταση του κυπριακού λαού επί δικού του σχεδίου και, προπαντός, να εμπνεύσει την πίστη και τον ενθουσιασμό στην κυπριακή νεολαία, η οποία και έγινε εν συνεχεία ο πρώτος του σύμμαχος στον ηρωικό του αγώνα.

Στον αγώνα αυτόν ο Γρίβας επέδειξε καταπληκτικά προσόντα, καθώς, χρησιμοποιώντας ολιγάριθμες ανταρτικές ομάδες, αλλά και μεθόδους συνωμοτικές και καταδρομικές, κατόρθωσε να φθείρει τον αντίπαλο, να του προκαλέσει σύγχυση, να τον κουράσει και τελικά να τον καταβάλει, παρ’ όλο που αυτός είχε στο μεταξύ κατακλύσει την Κύπρο με στρατιωτικές και αστυνομικές δυνάμεις, που ματαίως τον αναζητούσαν και τον κατεδίωκαν.


Τέσσερα σχεδόν έτη κράτησε ο αγώνας του Γρίβα και της ΕΟΚΑ, μέχρι το Φεβρουάριο του 1959, όταν ανακηρύχθηκε με τις συμφωνίες της Ζυρίχης και του Λονδίνου η ανεξαρτησία της Κύπρου.

Το Μάρτιο του 1959 ο Γρίβας επέστρεψε στην Αθήνα, όπου έγινε δεκτός από μια λαοθάλασσα ως εθνικός ήρωας. Η ελληνική κυβέρνηση τού απένειμε το βαθμό του αντιστρατήγου και το Μεγαλόσταυρο του Σωτήρος, ενώ η Βουλή τον ανακήρυξε «άξιον της πατρίδος».

Το πρωτοσέλιδο των «Νέων» που είχαν κυκλοφορήσει την Τετάρτη 18 Μαρτίου 1959 ήταν κατά το ήμισυ αφιερωμένο στην επιστροφή του Γρίβα στην Αθήνα.


«ΤΑ ΝΕΑ», 18.3.1959, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Ένα από τα εκτενή σχετικά άρθρα της εφημερίδας έφερε την υπογραφή του αξιόλογου χανιώτη δημοσιογράφου και ιστορικού ερευνητή Ιωάννη Μανωλικάκη (1913-1988), συνεργάτη των «Νέων». Ο τίτλος του ήταν ο εξής: «Ο Διγενής άφησε το πιστόλι και ξανάγινε Γεώργιος Γρίβας». Από το εν λόγω δημοσίευμα προέρχεται το ακόλουθο απόσπασμα:


Στο σπίτι της οδού Νηλέως 4 η γιορταστική ατμόσφαιρα διατηρήθηκε με την έντασή της ως αργά τη νύχτα. Εκεί ο Διγενής απέβαλε την πολεμική του εξάρτυση. Απέθεσε το πιστόλι. Σταυροκοπήθηκε στα εικονίσματα, ξανάγινε ο Γ. Γρίβας και κάθισε στο καναπεδάκι του σαλονιού να χαρή το σόι και τους φίλους του, σαν καλόκαρδος και απλός άνθρωπος που είναι. Όπως ακριβώς έκανε και πριν περάση στον θρύλο.

Γύρω οι στενοί συγγενείς. Ο πενθερός, οι κουνιάδες, η νύμφη, η ανιψούλα, οι φίλοι, ό,τι μας δένει με τη ζωή και με την οικογένεια. Όλοι αυτοί που τον περίμεναν σαν και τι και τον βλέπουν σαν Θεό. Αυτοί που τον νιώθουν δικό τους. Αίμα τους. Σάρκα τους. Και υπερηφανεύονται νάναι τώρα κοντά του και να ζουν τις πρώτες ώρες της ξένοιαστης ζωής. Της απλής ζωής του ανθρώπου, του πολεμιστού, που αφού έκαμε το χρέος του ζητά τώρα την ανάπαυση και τη γαλήνη.


«ΤΟ ΒΗΜΑ», 18.3.1959, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Τη χαίρεται τη στιγμή αυτή ο Γ. Γρίβας. Δεν κρύβει τη χαρά του:

— Σαν όνειρο μού φαίνονται όλα αυτά. Χθες ακόμη κρυβόμουν. Τεσσεράμισυ χρόνια πέρασα σε αγωνία. Κάθε τόσο να κοιτάω τι γίνεται. Ποιος έρχεται. Μια διαρκής αγωνία. Και τώρα εδώ ανάμεσά σας. Ήρθαν όλα καλά. Δόξα τω Θεώ. Τα βγάλαμε πέρα. Ήταν ένας σκληρός αγώνας που αντανακλά πρώτα-πρώτα στα παιδιά της Κύπρου, στους νέους πολεμιστές της, που δεν δίστασαν να θυσιασθούν για την ελευθερία της.

Μια νέα κοπέλλα, συγγένισσα προφανώς, προσφέρει σε μια ωραία φοντανιέρα σοκολατάκια. Είναι για το καλωσόρισμα. Η κ. Γρίβα καμαρώνει από τη γωνία. Τα μάτια της είναι συνεχώς δακρυσμένα. Βλέπει τον άνδρα της καταβεβλημένο από τη σκληρή προσπάθεια και τον αγώνα τόσων μηνών και δεν κρύβει τη συγκίνηση και τη στενοχώρια της:

— Πώς αδυνάτισε, ψιθυρίζει στην αδελφή της.

— Θα συνέλθη γρήγορα, τη βεβαιώνει η άλλη.


«ΤΟ ΒΗΜΑ», 29.1.1974, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Ο Γρίβας στο μεταξύ μασουλά πολύ αργά ένα σοκολατάκι. Είναι γιατί τα δόντια του έχουν χαλάσει από τη μακρά εγκατάλειψη. Δεν ήταν βολετό να τρέχη σε γιατρούς. Μια φορά μάλιστα που δοκίμασε κάτι τέτοιο παρά λίγο να πέση στα χέρια των διωκτών του. Τώρα δείχνει με το χέρι πως 4 ή 5 δόντια θέλουν άμεση επέμβαση. Και η ανασυγκρότηση του εαυτού του θα αρχίση φαίνεται από τον οδοντογιατρό.

Έτσι μένει αρκετή ώρα σιωπηλός. Κάτι θυμάται. Κάτι αναπολεί. Ξαφνικά γυρίζει πάλι στα περασμένα. Ξαναγίνεται ο Διγενής. Και μιλά για την παλληκαριά των αγωνιστών της ΕΟΚΑ. Διατηρεί στη μνήμη του έντονη την ανάμνηση του Γρηγόρη Αυξεντίου, που έπεσε πολεμώντας τους Εγγλέζους.

Τέτοια παλληκάρια δεν γίνονται εύκολα. Η σεμνότητά του δεν είχε όρια. Πόσες φορές δεν του έβαλα τις φωνές και δεν του έκαμα παρατηρήσεις. Ποτέ όμως δεν αντιμίλησε. Ποτέ δεν έφερε την παραμικρή αντίρρηση. Πάντα πρόθυμος για τη θυσία. Στο τέλος έπεσε για την Κύπρο. Έπεσε σαν Κύπριος, σαν Έλληνας. Τέτοιοι ήταν οι αγωνιστές της ΕΟΚΑ. Ήρωες.


Στον λόγο του ήταν πολύ σκληρός γιατί του απηγορεύθη να προσκυνήση στους τάφους των θυμάτων του αγώνα, και κυρίως αυτών που εκτελέστηκαν.

— Είμαι πολύ θλιμμένος γι’ αυτό, τονίζει. Φοβούνται ακόμη και τους νεκρούς και έχουν αποκλείσει τους τάφους των στις φυλακές της Λευκωσίας. Εμείς όμως δεν μπορούμε να ξεχάσουμε ποτέ τη θυσία των αγωνιστών της Κύπρου.

Είναι οι απαντήσεις του Διγενή σε μερικές ερωτήσεις που του υπέβαλα όταν κατά μια ευτυχή συγκυρία είχα τη μοναδική ευκαιρία να περάσω στο άδυτο του σπιτιού που με πολλή αυστηρότητα φρουρούσαν πέντε αστυφύλακες του Θ’ Τμήματος. Αν πέρασα, το χρωστώ στην καλή τύχη και στην καλωσύνη τους. Απαντήσεις, είπαμε, σε ερωτήσεις για θέματα γενικώτερης βέβαια σημασίας, που όμως τείνουν σ’ ένα και μόνο σκοπό. Στη μεγάλη ερώτηση: Συμφωνεί ή δεν συμφωνεί ο Διγενής στις αποφάσεις του Λονδίνου; Τις δέχεται ή όχι; Ο λόγος του στο Ελληνικό (σ.σ. στον παλαιό κρατικό αερολιμένα Αθηνών, κατά την άφιξή του), λόγος που εξεφωνήθη, όπως μας βεβαιώνει στο σπίτι του, χωρίς προπαρασκευή και πάντως από μνήμης, αφήνει πολλές ενδείξεις ότι ο αρχηγός της ΕΟΚΑ διατηρεί μια βαθύτατη πικρία.

— Πώς βρίσκετε τις συμφωνίες του Λονδίνου;

Το ερώτημα είναι ξαφνικό. Έπεσε απρόοπτα. Ο Διγενής τινάχτηκε. Χαμήλωσε το κεφάλι. Κούνησε το δεξί του χέρι. Ήταν χειρονομία απογοητεύσεως; Ήταν χειρονομία υποταγής στο μοιραίο; Τι ήταν; Ο ίδιος έθεσε αμέσως τέρμα στην εντύπωση που άρχισε να σχηματίζεται. Μια νευρική κίνηση. Και μια κοφτή απάντηση:

— Αφήστε αυτές τις ερωτήσεις. Αυτά είναι πολιτικά. Δεν είναι για τώρα. Αν χρειαστή, θα μιλήσω άλλοτε…


Θα τελειώσω τη σύντομη αυτή συνομιλία με μια ερώτηση που έθεσα στον Διγενή αμέσως μετά την κατάθεση του στεφάνου του στον Άγνωστο Στρατιώτη, όταν βρέθηκα για λίγο πλάι του:

— Τι νοιώσατε τη στιγμή που καταθέσατε τον στέφανο;

— Ένοιωσα ότι εξεπλήρωσα ένα χρέος. Ένα μεγάλο χρέος.


Ήταν η απάντηση του αγωνιστού που η Αθήνα υπεδέχθη χθες. Του αγωνιστού που έκαμε το καθήκον του. Του πολεμιστού που τον δεχθήκαμε σαν ήρωα, του νικητού. Γιατί ο Διγενής νίκησε και κανείς δεν του αμφισβητεί τη νίκη. Αυτό το νόημα είχαν οι χαιρετιστήριες ιαχές του πλήθους. Οι ασπασμοί και οι εναγκαλισμοί των επισήμων. Ο κ. Γ. Παπανδρέου, που μαζί με τον κ. Θ. Τουρκοβασίλη ήταν οι μόνοι πολιτικοί που κατέβηκαν στο αεροδρόμιο για να χαιρετίσουν τον Διγενή, ήταν επιγραμματικός και στο σημείο αυτό.

— Κύριε πρόεδρε, με ποια λόγια υπεδέχθητε τον Διγενή;

— Ήταν η στιγμή που οι λόγοι παρεχώρησαν τη θέση των εις τους ασπασμούς και τους εναγκαλισμούς.


Πέραν των ανωτέρω, που είχαν καταγραφεί από τον Ιωάννη Μανωλικάκη, η εφημερίδα είχε και ρεπορτάζ για τα διαμειφθέντα μεταξύ του Γρίβα και των επισήμων που τον συνόδευαν κατά τη διάρκεια της πτήσης από τη Λευκωσία προς την Αθήνα.

Με αξιοσημείωτη μετριοφροσύνη, ο αρχηγός της ΕΟΚΑ ανέφερε, μεταξύ άλλων, τα ακόλουθα:

«Ό,τι έγινεν, το έκαμαν οι Κύπριοι και κυρίως η νεολαία. Η Θεία Πρόνοια και ο κυπριακός λαός είναι οι συντελεσταί της επιτυχίας του αγώνος. Σε καμμιά στιγμή δεν εκάμφθησαν, δεν ελύγισαν. Πόσοι δεν σκοτώθηκαν, πόσοι δεν υπεβλήθησαν σε φρικτά βασανιστήρια. Κατεστρέφοντο ολοκληρωτικά οικογένειες και χωριά ολόκληρα, αλλά το ηθικόν και η αγωνιστική διάθεσις του λαού διετηρήθησαν πάντοτε ακμαία. Στην Κυρήνεια οι Άγγλοι έκαμαν εκκαθαριστικές επιχειρήσεις. Την χτένισαν και την ξαναχτένισαν από μια άκρη στην άλλη. Εξήρθρωσαν τα πάντα και κατέστρεψαν ό,τι βρήκαν μπροστά τους. Μέσα σε δέκα ημέρες άλλοι αγωνιστές ήσαν στη θέση των παλαιών. Αυτό συνέβαινε γιατί στην ψυχή του λαού υπήρχε φλογισμένη πάντοτε η αγωνιστική διάθεσις για την αποτίναξη του ζυγού».


Ως προς το σχέδιο του ανταρτοπολέμου ο αρχηγός της ΕΟΚΑ είπε τα εξής:

«Υπήρχε βεβαίως ένα αρχικό, ένα βασικό σχέδιο, αλλά όχι ακίνητο. Εύκαμπτο. Είναι τρία τα στοιχεία που προσδιορίζουν το σχέδιο του ανταρτοπολέμου: Πρώτον ο αντίπαλος, δεύτερον οι εδαφικές συνθήκες και τρίτον η μάζα (σ.σ. ο κυπριακός λαός εν προκειμένω). Το σχέδιο, λοιπόν, αυτό αναπροσαρμόζεται στις δεδομένες συνθήκες που έχεις ν’ αντιμετωπίσης σε κάθε στιγμή. Σχέδιο στατικό δεν υπάρχει και δεν πρέπει να υπάρχη».


«Ο ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 21.3.1959, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

«Όταν εξεκινήσαμε τον αγώνα», συνέχισε ο Γρίβας, «βρισκόμασταν στο μηδέν. Οι νέοι που προσήλθαν εις το προσκλητήριόν μου δεν είχαν πιάσει ποτέ όπλον εις χείρας των. Τα όπλα που τους εδώσαμε τα εχειρίζοντο τόσον αδέξια, ώστε όταν τα εγέμιζαν έστρεφαν την κάννην προς το στήθος τους. Και όμως αυτά τα παλληκάρια εξελίχθηκαν σε λαμπρούς στρατιώτες. Στα πρώτα βήματα έπρεπε εγώ ο ίδιος να συμμετέχω στις επιχειρήσεις. Αρχίσαμε από την οργάνωση των σαμποτάζ. Αφού εξεπαιδεύσαμε στο έργο αυτό στελέχη της ΕΟΚΑ και εφέραμε εις πέρας πράξεις δολιοφθοράς στη Λευκωσία, ξεκινήσαμε για την ύπαιθρο, όπου άλλοι αγωνιστές έπρεπε να εκπαιδευθούν στις ενέδρες και σε άλλου είδους πολεμικές επιχειρήσεις. Η πρώτη ενέδρα εναντίον αγγλικού στρατιωτικού τμήματος έγινε τον Νοέμβριο του 1955. Ουδείς από τους μετασχόντας εις αυτήν την επιχείρηση εγνώριζε τι είναι ενέδρα και πώς πραγματοποιείται. Έπρεπε λοιπόν να λάβω μέρος και εγώ στην επιχείρηση, πράγμα το οποίο και έγινε. Έτσι, σιγά-σιγά, εδημιουργήθη ο αφανής στρατός της ΕΟΚΑ, διηρημένος σε είκοσι τομείς, οι οποίοι εκάλυψαν το σύνολον της νήσου».


Ο Διγενής εκινδύνευσε πολλές φορές να συλληφθή από τους Άγγλους. Κατάφερεν όμως την τελευταία στιγμή να ξεφύγη. Κάποτε πέντε Άγγλοι είχαν φθάσει σε απόσταση μόλις ενός μέτρου από του σημείου που βρισκόταν. Ούτε περισσότερο ούτε λιγώτερο. Ενός μέτρου απόστασις. Ένα ελαφρό βήξιμο μπορούσε να τον προδώση. Ίσως μια κίνησις. Δεν επροχώρησαν όμως το μοιραίο αυτό μέτρο. Εγύρισαν και έφυγαν. Εδώ μόνον η Θεία Πρόνοια τον εφύλαξεν. Η ψυχραιμία, που είναι απαραίτητος παράγων, έπαιξε δευτερεύοντα ρόλον.

Ο Διγενής ύψωσε τα μάτια και πρόσθεσε:

«Σε τέτοιες στιγμές, όταν βρεθής σε αναπεπταμένο πεδίο, δίνεις μάχη, πολεμάς. Όταν όμως βρεθής μέσα σε κρησφύγετο, ετοιμάζεσαι να πεθάνης εντίμως».

Η κεντρική φωτογραφία του παρόντος άρθρου προέρχεται από το διαδικτυακό τόπο του Ιδρύματος «Γεώργιος Γρίβας – Διγενής» (digenisidrima.gr).

Ειδήσεις Σήμερα: