Ο «χαρτογιακάς», «ο βιβλιοπότης», ο «σπουδαιοδίφης»: Για τον αυτήκοο μάρτυρα του Ελίας Κανέτι

«Ο βιβλιοπότης διαβάζει όλα τα βιβλία, οποιοδήποτε βιβλίο, αρκεί να είναι δύσκολο. Δεν ικανοποιείται με βιβλία για τα οποία μιλάνε οι άλλοι, όχι^.  τα βιβλία πρέπει να είναι σπάνια και λησμονημένα και δυσεύρετα. Έχει τύχει να ψάχνει έναν ολόκληρο χρόνο ένα βιβλίο, επειδή δεν το γνώριζε κανείς. Όταν επιτέλους το αποκτά, το διαβάζει στο άψε σβήσε, το καταλαβαίνει, το αποστηθίζει και μπορεί ανά πάσα στιγμή να το μνημονεύσει». Το απόσπασμα του Ελίας Κανέτι για τον «βιβλιοπότη» προέρχεται από το 1977, όταν κυκλοφόρησε το τομίδιο «Ο αυτήκοος μάρτυς – πενήντα χαρακτήρες». Κι όμως, μοιάζει σαν να αναφέρεται στους σύγχρονους «καταναλωτές βιβλίων», που αδιαφορούν για το περιεχόμενο ή την αγωνία γραφής που κρύβεται πίσω από κάθε έργο, αρκεί να διαφημίσουν ότι ξεχωρίζουν οι ίδιοι μέσω της επιλογής λογοτεχνικών τίτλων.

Υπάρχει, όμως, και ο «σπουδαιοδίφης»: «Βγάζει από τον χαρτοφύλακά του έναν χάρακα, μια πυξίδα, μια ζυγαριά, έναν εξάντα, ξέρει καλά να χειρίζεται τα πάντα, το κάνει στο λεπτό, μετράει και εκτιμάει, αθροίζει, αφαιρεί, και ό,τι δεν χωράει στα μέτρα του το πετάει περιφρονητικά στο πλάι…Προσέχει ώστε ο αριθμός των ιδιοφυϊών να μην υπερβαίνει κάποιο όριο. Επίσης, ο αριθμός πρέπει να είναι ακέραιος». Ιδού και το «κοράκι», που μοιάζει βγαλμένο από διήγημα ηθογραφικό: «Κατά καιρούς εμφανίζεται το κοράκι σε διάφορα εστιατόρια… Εμφανίζεται πάντα με τον ίδιο τρόπο. Έρχεται και κοντοστέκεται σοβαρός στην πόρτα. Χτενίζει με το βλέμμα του το εστιατόριο ψάχνοντας για γνωστούς. Όταν βρει κάποιον, πηγαίνει καταπάνω του με εορταστικό ύφος, τον χαιρετάει, έπειτα στέκεται σιωπηλός, βουβαίνεται και ύστερα λέει με θρηνητική κι ελαφρώς τραγουδιστή φωνή:  “Τα μάθατε; Πέθανε ο Ν.Ν». Ο άλλος τρομάζει, γιατί δεν το ήξερε, και γιατί το κοράκι είναι ντυμένο στα μαύρα, πράγμα που προσέχει κανείς μετά την ανακοίνωση της είδησης. “Αύριο είναι η κηδεία”».

Στον «Αυτήκοο μάρτυρα», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Κουκκίδα» στη σειρά «Κλασικά κείμενα» και μετάφραση Εύας Σταματοπούλου, ο νομπελίστας Κανέτι (απονομή 1981) υιοθετεί τη μέθοδο περιγραφής που καθιέρωσε με τους περίφημους «Χαρακτήρες» του ο αρχαίος φυσικός φιλόσοφος Θεόφραστος, διάδοχος του Αριστοτέλη στην Περιπατητική Σχολή. Αφήνει μάλιστα ελεύθερη τη φαντασία του για να βρει την κατάλληλη παρομοίωση ή μεταφορά φτάνοντας ακόμη και σε σουρεαλιστικές εικόνες, για να αποδώσει τον χαρτογιακά, τον χαιρέκακο, τον ξερόλα, τη χαμηλοβλεπούσα, την αποπλανημένη. Το αποτέλεσμα είναι μινιατούρες ψυχογραφημάτων σε ποιητικό ύφος. Πενήντα σατιρικές μάσκες, για την κατασκευή των οποίων αντλεί από τη σημειολογία της καθημερινής ζωής, την ψυχολογία και την κοινωνιολογία. Πρόκειται άλλωστε για τον συγγραφέα του κλασικού έργου «Μάζα και εξουσία» («Μόλις παραδοθούμε στη μάζα, δεν φοβόμαστε πια την επαφή μαζί της. Στην ιδανική περίπτωση της μάζας, ο καθένας νιώθει ίδιος με τους άλλους. Καμιά διαφορά δεν μετράει, ούτε η διαφορά των φύλων. Αυτός που μας στριμώχνει είναι σαν τον ίδιο τον εαυτό μας»). Αλλά και για τον στυλίστα του τρίτομου αυτοβιογραφικού έργου «Η γλώσσα που δεν κόπηκε», «Ο πυρσός στο αυτί», «Το παιχνίδι των ματιών» (Καστανιώτης, μετάφραση Αλεξάνδρα Παύλου).

Από την απονομή του βραβείου Νόμπελ Λογοτεχνίας στον Ελίας Κανέτι

Δεν είναι όλα τα ψυχογραφήματα του Κανέτι πετυχημένα, επειδή σε ορισμένα κρατάει μεγαλύτερη απόσταση απ’ όση χρειάζεται. Η κλινική ματιά, δηλαδή, κυριαρχεί στην πρόζα, στον αντίποδα αυτού που είχε πετύχει ο Ρεϊμόν Κενό στις «Ασκήσεις ύφους». Αντιθέτως, όπου ο συγγραφέας γράφει με ποιητικό ρυθμό ή αποτυπώνει το γενικό με μια φαινομενικά εφήμερη παρατήρηση οι μινιατούρες γίνονται άχρονες. «Εάν ένα όνομα εμφανίζεται συχνότερα στην εφημερίδα και εάν, ειδικότερα, εμφανίζεται και στους τίτλους, τότε η λιγούρα του γίνεται ακατανίκητη και παίρνει τρέχοντας τους δρόμους» γράφει στον «Κόλακα». Και ιδού ο «θεοσεβής»: «Όταν οργίζεται, απειλεί αλλά όχι με δικά του λόγια. Υπάρχουν φράσεις πιο ταιριαστές για να μαστιγώσεις τους ανθρώπους. Τότε σηκώνεται όρθιος με φουσκωμένα πνευμόνια, λες και βρίσκεται ο ίδιος πάνω στο Όρος Σινά, και βροντάει και απειλεί και αφρίζει και αστράφτει και ταρακουνάει το σινάφι των ασεβών μέχρι δακρύων».