1968 – 2001 – 2018, η Οδύσσεια πενήντα χρόνια μετά

Πενήντα χρόνια μας χωρίζουν από την «Οδύσσεια του Διαστήματος» και ο Κιούμπρικ είχε καταφέρει από τότε να εκμηδενίσει οποιαδήποτε απόσταση με τις μελλοντικές αναφορές (ένα χρόνο αργότερα θα ερχόταν η στιγμή του «Apollo 11»). Με τις κινηματογραφικές επετείους το καλύτερο που μπορείς να κάνεις είναι να ακούσεις τους ειδικούς -όπως στο συμπυκνωμένο αφιέρωμα που ετοίμασε ο Guardian-, αλλά το «2001» δεν παύει να είναι και κομμάτι του προσωπικού συναισθηματικού αρχείου.

Ήταν πριν από είκοσι χρόνια -άλλη μια επέτειος- όταν το βίντεο σε μια φοιτητογειτονιά της Θεσσαλονίκης πρόβαλε τις πρώτες εικόνες με τους πιθηκανθρώπους (για τους οποίους θα κρατούσες επί χρόνια την «ένσταση» ότι έπαιζαν περισσότερο σαν άνθρωποι παρά σαν πίθηκοι – τόσα ξέρει ένας φοιτητής Δημοσιογραφίας τόσα λέει, κύριοι των Κινηματογραφικών Σπουδών). Κι ύστερα ήρθε από το πουθενά η επίθεση της λεοπάρδαλης στον πίθηκο, ο πόλεμος των προγόνων γύρω από το νερό, ο μαύρος μονόλιθος (αναλύσεις επί αναλύσεων και πάλι τίποτε τελεσίδικο) και το κόκαλο που εκσφενδονίζεται στον αέρα για να μετατραπεί σε διαστημόπλοιο στο επόμενο πλάνο: η πιο εμπνευσμένη χρονογέφυρα θα διάβαζες κάπου και θα το κρατούσες, επειδή μια καινούρια τελετή μύησης μόλις ξεκινούσε στην τέχνη της επιστημονικής φαντασίας.

Ο HAL 9000 προφανώς έκλεβε την παράσταση επειδή μορφοποιούσε τις βαθύτερες ανησυχίες μας για τη δύναμη της τεχνητής νοημοσύνης, αλλά ήταν η νοημοσύνη του Κιούμπρικ που έδινε σχήμα και μορφή σε όλα τα εκτυφλωτικά πλάνα, οπότε μπορούσες να φτάσεις μέχρι το τελευταίο με λίγη βοήθεια από την κλασική μουσική (ο Λιγκέτι ήταν η αποκάλυψη δίπλα στους «γνωστούς» Στράους).

Εντάξει στο εφτάλεπτο ταξίδι του διαστημόπλοιου υπό τους ήχους του «Γαλάζιου Δούναβη» τόλμησες να πατήσεις το fast forward, αλλά η προσωπική ανάγνωση του κινηματογράφου τα επιτρέπει κάτι τέτοια και κανείς δεν είπε ότι η αφήγηση ήταν το δυνατό χαρτό του σκηνοθέτη σ’ αυτή την ταινία. Άσε που ο μαύρος μονόλιθος για σένα είναι η ίδια η θρησκεία του κινηματογράφου, που επιτρέπει συγκινήσεις σε πιστούς και άπιστους.

Ύστερα από χρόνια, πάντως, αν μένει κάτι απ’ όλη αυτή την περιπέτεια είναι οι ανθρώπινες μορφές κάτω από τις κάσκες: ο Κιρ Ντούλια και ο Γκάρι Λόκγουντ. Με όλα τα ειδικά εφέ, το σάουντρακ που λειτουργεί από μόνο του ως ξεχωριστή τέχνη, τους συμβολισμούς και τις ερμηνείες, η «ψυχή» στο «2001, η Οδύσσεια του Διαστήματος» είναι η ανθρώπινη μορφή σε όλες τις διαστάσεις της. Από το λυκαυγές των πιθήκων ως το έμβρυο με το οποίο ξαναρχίζει η ζωή.