«100 Χρόνια Μεξικάνικη Επανάσταση»- Τα Τραγούδια της Επανάστασης

«Η Κατσαρίδα» (La Cucaracha) και το «Γράμμα στην Αδελίτα» (La Adelita) είναι δύο τραγούδια εμβληματικά της Μεξικάνικης Επανάστασης . Γραμμένα από τη λαϊκή σοφία και ενσωματωμένα στην παράδοση και τον πολιτισμό τόσο του Μεξικού, όσο και άλλων Ισπανόφωνων περιοχών του κόσμου, τα τραγούδια αυτά υμνήθηκαν το ίδιο, ακόμη και από αντίπαλα στρατόπεδα.

Τραγουδήθηκαν και άλλαξαν αρκετά μέσα στα χρόνια, αφού πολλές φορές χρειάστηκε να υποστηρίξουν διαφορετικές πλευρές. Η εξέλιξή τους και η σημασία τους στην ιστορία της Μεξικάνικης Επανάστασης ξεδιπλώνεται χέρι-χέρι με την επέκτασή της.

«Η Κατσαρίδα», το παλιό παραδοσιακό σατυρικό τραγουδάκι, με τον λίγο πολύ σε όλους μας γνωστό χαρακτηριστικό ρυθμό, έχει τις ρίζες του στην Ισπανία. Παρόλα αυτά έγινε σύμβολο της Μεξικάνικης Επανάστασης.

Ακούστε το τραγούδι

Πέθανε η κατσαρίδα
πια την παίρνουν για ταφή
ανάμεσα σε 4 γερακίνες
και ένα ποντίκι νεωκόρο.

Η κατσαρίδα, η κατσαρίδα
δεν μπορεί να περπατήσει πια
γιατί δεν έχει, γιατί της λείπει
μαριχουάνα να καπνίσει.

Όταν κάποιος θέλει κάποια,
μα εκείνη δεν τον θέλει,
είναι σαν ένας φαλάκρας,
στο δρόμο να ψάχνει ένα χτένι.

Του Μεξικού οι κόρες,
είναι σαν λουλούδια όμορφες,
και μιλούν με τόση γλύκα
που γεμίζουν αγάπη την καρδιά.

Τα κορίτσια του Λας Βέγκας,
είναι ψηλά και όμορφα
Αλλά είναι σαν ζητιάνες
όπως οι ψυχές στο Καθαρτήριο.

Του χωριού τα κοριτσάκια
Πώς να φιλούν δεν ξέρουν,
Κι όταν ειν’ στο Αλμπουκέρκι
Τον λαιμό τους τον τεντώνουν.

Ένας φούρναρης πήγε στη λειτουργία
μη βρίσκοντας τι να προσευχηθεί
ζήτησε από την Παρθένο καθαρή
μαριχουάνα για να καπνίσει.

Θα χρειαστεί ένα αμάξι
Για να κάνεις το ταξίδι
Και ο τόπος ορίζει
Τις συμβάσεις του Ζαπάτα.

Τα κορίτσια είναι χρυσάφι
Και οι σύζυγοι ασήμι
Οι χήρες ειν’ χαλκός
Και οι γερόντισσες είν’ τσίγκος.

Όλοι πολεμούν για την καρέκλα
Που τους δίνει πολλά φράγκα
Στο Νότο, ο Πάντσο Βίλα
Στο Βορρά, Ζήτω ο Ζαπάτα!

Ο Φρανσίσκο Ροδρίγεζ Μαρίν, στο βιβλίο του «Γνωστά Ισπανικά Τραγούδια», που εκδόθηκε το 1883, συμπεριλαμβάνει μια εκδοχή του, με στίχους από την εποχή του πολέμου κατά των Μαυριτανών.

Με Μαυριτανού τις τρίχες
θέλω να φτιάξω μία σκούπα
Να σκουπίσω τους στρατώνες
του πεζικού της Ισπανίας

Με βασιλιά Μαυριτανού το δέρμα,
καναπέ θέλω να φτιάξω,
Για να κάτσουν πάν’ σε δαύτο
οι ταγματάρχες και οι Στρατηγοί μας

Με Μαυριτανού τα κόκκαλα
θέλω να φτιάξω μία γέφυρα
Να περάσει η Ισπανία
και ο ένδοξος στρατός της.

Ο μεγάλος Μεξικανός συγγραφέας Χοσέ Χουακίν Φερνάντεζ ντε Λιζάρδι, στο βιβλίο του «Η Κιχοτίτα και ο εξάδελφος της», που δημοσιεύτηκε το 1818, μιλά για την «Κατσαρίδα» και τον τρόπο που έφτασε μέχρι το Μεξικό: “Ένας καπετάνιος που ήρθε με μια φρεγάτα , μέσα σ’ όλα αυτά που έφερε, έφερε και την «Κατσαρίδα»”

Κι ενώ όταν φτάνει πια στο Μεξικό το τραγούδι περιγράφει την πολιτική κατάσταση, στην Ισπανία μεταβάλλεται ανάλογα με τις ανάγκες των θεσμικών και κοινωνικών αλλαγών. Κατά τη διάρκεια του «πολέμου του Καρόλου» (1871-1873),στο χωριό Αστούρια, αλλάζουν οι δύο στροφές, για να μπορούν να ταιριάξουν με τους αντάρτες στα βουνά:

Με το δέρμα του Αμαντέο
θέλω να φτιάξω μία μπότα
Για να πάω στον Δον Κάρλος
κρασί για τους στρατιώτες.

Με τα κόκκαλα του Αμαντέο
μια γέφυρα θα φτιάξω
Για να περάσει ο Δον Κάρλος
και με δόξα να διαβεί .

Εν τω μεταξύ στο Μεξικό κι ενώ ο Ναπολέων ο Τρίτος (Ο Ανόητος) , διοργανώνει τη γαλλική επέλαση με σκοπό να φέρει στην εξουσία τον αυστριακό αυτοκράτορα Μαιξιμιλιανό και τα πατριωτικά στρατεύματα με στρατηγό τον Πορφίριο Ντίαζ, αλλάζει ακόμα μία στροφή στην «Κατσαρίδα».

Με τα γένια του Φορέι
σέλας κάλυμμα θα φτιάξω,
να το βάλω πάνω στ’ άλογο
του γενναίου Δον Πορφύριο.

Μόνο το 1913 όμως έγινε μια πραγματική επανάσταση στους στίχους της. Κι αυτό ήταν πολύ φυσικό, μιας και συνέβη κατά τη διάρκεια της Μεξικανικής Επανάστασης. Προστέθηκαν στίχοι που χλεύαζαν τον καθεστωτικό στρατηγό Βικτωριανό Ουέρτα. Έναν άντρα αχρείο, υποκριτή, παράξενο, μεθύστακα και πάντα υπό την επήρεια μαριχουάνας.

Το μόνο καλό που αναγνώριζε ήταν η ποιότητα της μαριχουάνας που κάπνιζε μέρα-νύχτα. Απάνω του είχε πάντα λεκέδες από κρασί και φαγητό και πάντα ανέδιδε μια μυρωδιά ακαθαρσιών και σκουπιδιών. Τα μουστάκια του ήταν ίσια και μονίμως γεμάτα με υπολείμματα τροφών και μπαγιάτικης οσμής μαριχουάνας. Γι αυτό και ο λαός του προσέδωσε το παρατσούκλι «η κατσαρίδα».

Ο Ουέρτα περπατούσε τρικλίζοντας με έναν τρόπο γκροτέσκο, γιατί πάντα ήταν μεθυσμένος. Όταν δεν περπατούσε μεθυσμένος, τρίκλιζε και πάλι διότι εκτός απ’ όλα τ’ άλλα ήταν σακάτης και στραβοπόδαρος. Κατάφερε να αναρριχηθεί στην εξουσία αφήνοντας στο δρόμο του ένα σωρό από πτώματα. Στα «κατορθώματα» του συμπεριλαμβάνονται η δολοφονία του Προέδρου Φρανσίσκο Μαδέρο και η πρόσκληση στους Αμερικάνους να εισβάλουν σε Μεξικανικό έδαφος.

Αυτοί είναι μερικοί από τους πιο πολυτραγουδισμένους στίχους:

Η κατσαρίδα, η κατσαρίδα
δεν μπορεί να περπατήσει πια
γιατί δεν έχει, γιατί της λείπει
μαριχουάνα να καπνίσει.

Πέθανε η κατσαρίδα
πια την παίρνουν για ταφή
ανάμεσα σε 4 γερακίνες
και ένα ποντίκι νεωκόρο.

Ένας φούρναρης πήγε στη λειτουργία
μη βρίσκοντας τι να προσευχηθεί
ζήτησε από την Παρθένο καθαρή
μαριχουάνα για να καπνίσει.

Η αναφορά του Ουέρτα ως «φούρναρης», έχει να κάνει με τα πολιτικά του «μαγειρέματα».

Όμως, η μεξικανική επανάσταση ήταν ένα κίνημα των φατριών και, όπως είναι λογικό, κάθε παράταξη είχε τη δική της εκδοχή του «Η Κατσαρίδα». Υπήρξαν «Κατσαρίδες» βιγίστας , ζαπατίστας , καρανσίστας και, σε κάποια στιγμή ακόμα και ουερτίστας . Για παράδειγμα, πριν από την σύμβαση της Aguascaliente (1914-1915), οι υποστηρικτές του Ουέρτα ακόμα πίστευαν ότι μπορούσαν να καταστρέψουν τις δυνάμεις του Καράνσα και γι’ αυτό τραγουδούσαν, την δικιά τους «Κατσαρίδα».

Ήδη φεύγουν οι Καρασίστας
ήδη φεύγουν αυτοί όλοι
ήδη τα τσακάλια του Ουέρτα
μπαίνουν ήδη στη σειρά.

Ωστόσο, αφού ο Ουέρτα κατάφερε να γίνει μισητός σε όλους τους μεξικάνους, οι εκδοχές όλων των τάσεων περιελάμβαναν στροφές ενάντια σε αυτό τον προδότη, τον «cucarachudo»!

Εδώ είναι μερικοί στίχοι των ζαπατίστας, από το 1915 και μετά:

Ακούστε με όρεξη αυτούς τους στίχους
ακούστε με προσοχή,
πια η φτωχή η κατσαρίδα
δεν κατορθώνει να πιάσει ούτε ένα ψωμί

Όλα έχουν γίνει πολύ ακριβά
μ’ αυτή την Επανάσταση,
πουλάνε το γάλα με την ουγκιά
και με το γραμμάριο το κάρβουνο.

Ακολουθούν δεκάδες στίχων, που διαμαρτύρονται ενάντια στη φτώχια, το υψηλό κόστος διαβίωσης, την κερδοσκοπία των εμπόρων και των προνομίων των ισχυρών ομάδων. Οι ζαπατίστας του τότε, όπως και του τώρα, πάντα διαμαρτύρονταν ενάντια στις κοινωνικές αδικίες.

Όταν ο Στρατηγός Εμιλιάνο Ζαπάτα που πολέμησε με τον Καράνσα, οι στρατιώτες του προσέθεσαν κι άλλους στίχους στην «Κατσαρίδα»:

Από τα γένια του Καράνσα
θα κάνω μια τριχιά
για να δέσω το άλογο
του στρατηγού Κογιότε.

Ο «Στρατηγός Κογιότε» ήταν ο μεγάλος ζαπατίστα Ναβορ Μεντόζα, για τον οποίο ο μεγάλος μεξικανός ποιητής Καλεδόνιο Σεράνο Μαρτίζες συνέθεσε την μπαλάντα « Ο Κογιότε, Μπαλάντα της Επανάστασης.

Η Αδελίτα ήταν μια θρυλική γυναίκα που συμμετείχε στην Μεξικανική Επανάσταση του 1915 και ήταν υπαρκτό πρόσωπο. Το όνομα της ήταν Αλταγρασία Μαρτιζες και ανήκε στην υψηλή τάξη του Μεξικού. Υποστηρίκτρια της Επανάστασης γίνεται ένα με αυτήν, παίρνει το όνομα Αδελίτα, από τον στρατηγό Φρανσίσκο Βίλα και τον συνταγματάρχη Ροντόλφο Φιέρο. Όπως φαίνεται δολοφονήθηκε με εντολή του Πασκουάλ Ορόσκο. Ωστόσο, σήμερα ο όρος Αδελίτα χρησιμοποιείται για όλες εκείνες της γυναίκες στρατιώτες που συμμετείχαν στο ένοπλο κίνημα του μεξικάνικου λαού και είναι συνώνυμο του «soldadera». Κάθε 20 Νοεμβρίου, πολλά κορίτσια ντύνονται «Adelitas» σαν μέρος των δραστηριοτήτων για το εορτασμό της ημέρας της Μεξικανικής Επανάστασης.

Ακούστε το τραγούδι

Παρότι ξεκίνησε αρχικά σαν μπαλάντα, ο μύθος της Αδελίτα δεν περιορίστηκε στο τραγούδι, αλλά υμνήθηκε και μέσα από την λογοτεχνία και τον κινηματογράφο. Σήμερα η Αδελίτα αποτελεί σύμβολο της ελπίδας και της γυναικείας μαχητικότητας για της γυναίκες του Μεξικού και των Η.Π.Α. Η δυναμική της εικόνα συνδυάζει την γυναικεία δύναμη και αποτελεί πηγή έμπνευσης μέχρι σήμερα.

Μια από τις πιο δημοφιλείς εκδοχές της μπαλάντας είναι η παρακάτω:

Στην κορυφή μίας άγριας οροσειράς
ένα σύνταγμα είχε στρατοπεδεύσει
και μια γενναία κοπέλα συνέχιζε
τρελά ερωτευμένη να είναι με τον λοχία.

Δημοφιλής στα στρατεύματα ήταν η Αδελίτα;
η γυναίκα είχε τον λοχία σαν είδωλο
όπου εκτός από γενναίος
είχε και τον σεβασμό από τον ίδιο τον συνταγματάρχη.
Και τον άκουσαν να λέει
το πόσο την ήθελε…

Αν η Αδελίτα άφηνε
να την ακολουθήσουν από στεριά και θάλασσα,
αν από θάλασσα, σε πλοίο,
αν από στεριά, σε τρένο.

Αν η Αδελίτα ήθελε να γίνει η σύζυγος μου,
και αν η Αδελίτα ήταν η γυναίκα μου,
θα της αγόραζα ένα φόρεμα από μετάξι
για να την πάρω να χορέψει στον στρατώνα.

Και μετά τελείωσε η σκληρή μάχη
και το στράτευμα επέστρεψε στο στρατόπεδο του
από την στιγμή που μια γυναίκα ακούστηκε
να προσεύχεται με λυγμούς μέσα στο στρατόπεδο.

Και στο άκουσμα της ο λοχίας φοβούμενος
μη χάσει για πάντα την λατρεμένη του
κρύβοντας τον πόνο του κάτω από την μαντίλα
της αγαπημένης του της τραγούδησε με αυτόν τον τρόπο…

Και τον άκουσαν να λέει
ότι θα πέθαινε…

Κι αν στον πόλεμο πεθάνω
και το πτώμα μου θάψουν,
Αδελίτα, για τον Θεό σε ικετεύω
μην κλάψεις για μένα.

Όπως περιγράφεται και στους στίχους του τραγουδιού, η Αδελίτα ήταν μια “μαλακή” εκδοχή της γυναίκας αγωνίστριας, η αγαπημένη της ομάδας που δεν ήταν ούτε βίαιη, ούτε κακή. Όσοι υμνούσαν τον μύθο της Αδελίτας μέσα από το τραγούδι δεν εστίαζαν στην αξία της ως στρατιώτη, αλλά στην ομορφιά, την γοητεία και την πίστη της. Παρότι υπάρχουν διαφοροποιήσεις στις ερμηνείες και τις εκδοχές του τραγουδιού, τις περισσότερες φορές η ηρωίδα παρουσιάζεται σαν σύμβολο αγάπης εν μέσω πολέμου. Αυτή η ρομαντική εκδοχή των Μεξικανών αγωνιστριών της Επανάστασης προσέδωσε στον ρόλο τους το δυναμικό της πιθανής ερωμένης και συζύγου του Μεξικανού επαναστάτη.