37

Το καυστικό χιούμορ και η ποιητική εμβέλεια συνθημάτων, όπως «απαγορεύεται να απαγορεύεις», «συμμετέχω, συμμετέχεις, συμμετέχει, συμμετέχομεν, συμμετέχετε, κερδίζουν», αντιστοιχούν σε ένα νέο πολιτιστικό βίωμα.

Το σωτήριο έτος 1968 δεν σφραγίστηκε μόνο από τον παρισινό Μάη. Σε έναν και μόνο χρόνο η ιστορία έμοιαζε να αλλάζει ρου και να ξαναρχίζει από την αρχή. Η θυσία του Τσε στις ζούγκλες της Βολιβίας υπόσχεται να βρει έναν, δύο η χίλιους μιμητές. Οι σφαγές του Μάι-Λάι και η επίθεση του Τετ αναγγέλλουν το τέλος του πόλεμου του Βιετνάμ. Η δολοφονία του Ρόμπερτ Κέννεντυ και του Λούθερ Κινγκ δρομολογεί τη «Μαύρη Δύναμη» που θα γκρεμίσει το κράτος των φυλετικών διακρίσεων. Ο Μάο και ο Λιν Πιάο ολοκληρώνουν την κινεζική «πολιτιστική επανάσταση». Τα «χορευτικά» τανκ του Συμφώνου της Βαρσοβίας πνίγουν την Ανοιξη της Πράγας στο αίμα. Η «Φράξια του Ερυθρού Στρατού» στη Γερμανία και οι «Ερυθρές Ταξιαρχίες» στην Ιταλία προοιωνίζονται την εγκατάσταση της τρομοκρατικής βίας στους κόλπους της παλαιάς Ευρώπης. Και ταυτόχρονα, στο Παρίσι, στο Βερολίνο, στο Μιλάνο, στο Τόκιο, στο Μπέρκλεϋ, στο Γούντστοκ, στην Πόλη του Μεξικού και όπου αλλού υπάρχουν γονείς, τα μαζικά φοιτητικά και νεολαιίστικα κινήματα ορθώνουν πραγματικά και συμβολικά οδοφράγματα ενάντια στους αυτοματισμούς της κατεστημένης εξουσίας και κουλτούρας των πρεσβυτέρων. Σε όλα τα μέρη του κόσμου, εξεγειρόμενοι πετροβολώντας, απολαμβάνοντας το σώμα τους και τραγουδώντας την ελευθερία τους, οι νέοι διατρανώνουν εν χωρώ την αγανάκτησή τους για το σήμερα και διεκδικούν την έλευση μιας «άλλης» κοινωνίας και μιας «άλλης» ζωής «τώρα, εδώ και αμέσως».

Οι σιωπηλές πλειοψηφίες

Σαράντα χρόνια αργότερα, δικαιούται κανείς να θέτει το ερώτημα «τι έμεινε» από την πρωτόγνωρη αυτή έκρηξη ιδεών, προτάσεων και ελπίδων. Στο επίπεδο της πολιτικής εκπροσώπησης η απάντηση ήλθε γρήγορα. Η εκλογή του Ρίτσαρντ Νίξον στην προεδρία των ΗΠΑ και οι εκλογικές νίκες της Δεξιάς στη Γαλλία, τη Μεγάλη Βρετανία και την Ιταλία έδειξαν ότι οι συντηρητικές και έμφοβες σιωπηλές πλειοψηφίες των μεγάλων δυτικών δημοκρατιών παρέμεναν ισχυρότερες παρά ποτέ. Ταυτόχρονα, η σοβιετική εξουσία φαινόταν ακόμα ακλόνητη. Το παγκόσμιο σύστημα των εξουσιών δεν μετακινήθηκε και ο Ψυχρός Πόλεμος εξακολούθησε να μαίνεται στη βάση μιας ολοένα και πιο ανατριχιαστικής «ισορροπίας του τρόμου». Αντίθετα, στο στρατόπεδο των «αντιφρονούντων» οι επιπτώσεις του μοιραίου έτους 1968 στις συνειδήσεις ήταν εμφανείς: εκεί, τίποτε δεν μπορούσε να είναι όπως πριν. Αντίθετα με τον καπιταλισμό που υγίαινε, οι αρνητές του βρίσκονταν σε πλήρη αποπροσανατολισμό. Μπροστά στο διευρυμένο φάσμα των προκείμενων ιδεολογικών επιλογών, η εν ευρεία έννοια Αριστερά κατακερματιζόταν σε αλληλοσπαρασσόμενες ομάδες. Και εάν ακόμα ήταν κατά καιρούς δυνατόν να αναπτυχθούν κάποιες μορφές κοινής κινητοποίησης από τους αμετανόητους σοβιετόφιλους, τους ευρωκομουνιστές, τους ρεφορμιστές σοσιαλδημοκράτες, τους τροτσκιστές, τους λαμπερτιστές, τους μαοϊκούς, τους φοκιστές οπαδούς του Τσε, τους αναρχικούς, τους αντάρτες των πόλεων και τους σιτουασιονιστές ο στρατηγικός διάλογος ανάμεσά τους φαινόταν πια αδιανόητος. Ειρωνικά, η σημαντικότερη μετά το τέλος του δευτέρου πολέμου έκρηξη των κοινωνικών συνειδήσεων σε οικουμενική κλίμακα εκφράστηκε με τη μορφή μιας προϊούσας αποδυνάμωσης όλων των παραδοσιακών μορφών συντονισμού της συλλογικής πολιτικής δράσης.

Κοινωνικά κινήματα

Βέβαια, ειδικά στη Γαλλία, ορισμένα αποτελέσματα υπήρξαν άμεσα και χειροπιαστά. Εν μια νυκτί οι απεργούντες μισθωτοί είδαν την προς στιγμήν πανικόβλητη εργοδοσία να συναινεί στην αύξηση του ελάχιστου εργατικού μεροκάματου κατά 35%, των μισθών κατά 20% και των αγροτικών μεροκάματων κατά 60%, _ στη μεγαλύτερη δηλαδή «αναπροσαρμογή» των απολαβών τους μετά το λαϊκό μέτωπο του 1936. Ομως, μετά τη λήξη των απεργιών τον Ιούνιο, η κατάσταση εξομαλύνθηκε γοργά. Βαθμιαία λοιπόν, και από τη στιγμή που διασπάστηκε το «απειλητικό» μέτωπο του εργαζόμενου λαού με τους εξεγερμένους νεολαίους, οι κατακτήσεις θα αποδυναμωθούν, θα πνιγούν και θα ξεχαστούν. Αντίθετα, οι ιδέες του Μάη παρέμεναν ζωντανές, τόσο ως προς το περιεχόμενο των κοινωνικών αιτημάτων όσο και ως προς τις οργανωτικές μορφές των κινητοποιήσεων. Για πρώτη φορά, η κατά παράδοσιν οικονομίστικη ανάγνωση της πολιτικής θα συμπληρωθεί με νέες παραμέτρους όπως η οικολογία, το περιβάλλον, οι μορφές κατανάλωσης, η καθημερινή ζωή κ.λπ. Και ταυτοχρόνως, επίσης για πρώτη φορά, δίπλα στις παραδοσιακές πολυθεματικές κομματικές και συνδικαλιστικές μορφές κινητοποίησης θα κάνουν την εμφάνισή τους τα διάφορα μονοθεματικά κοινωνικά κινήματα, όπως το φεμινιστικό κίνημα, τα κινήματα των ομοφυλοφίλων και των καταναλωτών ή αντι-καταναλωτών, τα κινήματα για την απελευθέρωση της σεξουαλικότητας και της εκπαίδευσης, το αντιψυχιατρικό κίνημα, τα κινήματα παρέμβασης στο σωφρονιστικό σύστημα ή ακόμα και τα κινήματα προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Η επινοητική φαντασία

Ομως, η απαγκίστρωση της πρόσληψης του πολιτικού από τους προαιώνιους αυτοματισμούς που το περιόριζαν στους όρους της τυπικής αντιπροσώπευσης οδήγησε σε νέες αμφισημίες. Ειρωνικά, περισσότερο από τα οργανωμένα κόμματα και το Κράτος, ήταν ο κερδώος χώρος της καπιταλιστικής παραγωγής εκείνος που κατόρθωσε να ενστερνισθεί και να οικειοποιηθεί αποτελεσματικά ορισμένες τουλάχιστον από τις αντιαυταρχικές, αντιγραφειοκρατικές, αντιεξουσιαστικές και αυθορμητιστικές συνθηματολογίες. Πολλοί λόγοι, ανάμεσα στους οποίους ο κατακερματισμός του σώματος των μισθωτών σε αδιάβροχες ανταγωνιστικές κατηγορίες, η εξατομίκευση των επιλογών και των ευθυνών και το τέλος του φορντισμού και του τεηλορισμού σηματοδοτούσαν τη σχετική τουλάχιστον αποδυνάμωση των τυποποιημένων μορφών μαζικής εργασιακής πειθαρχίας. Στο εξής, το αίτημα για αύξηση της παραγωγικότητας θα συναρτηθεί με την ελεύθερη, ευέλικτη και κινητική αυτοοργανωτική ικανότητα των ίδιων των εργαζομένων. Παραδόξως λοιπόν, έχοντας καταλαγιάσει στα αμφιθέατρα και στους δρόμους, οι ιδέες, η επινοητική φαντασία και ο απελευθερωμένος λόγος των πρωταγωνιστών του Μάη χρησιμοποιούνταν και ανακτούνταν από τα επιτελεία των ορκισμένων ταξικών τους εχθρών.

Με αυτήν την έννοια, τα ιστορικά όρια του παρισινού Μάη του 68 έμοιαζαν να πηγάζουν από την ίδια την ιδιαιτερότητα των ιδεών που εκκόλαψε. Πράγματι, ανεξάρτητα από τις δράσεις που γέννησε, ο λόγος του Μάη υπήρξε σε μεγάλο βαθμό μεσσιανικός, λειτουργώντας έτσι σαν αυτοσκοπός. Η εκπληκτική επινοητικότητα, το καυστικό χιούμορ και η ποιητική εμβέλεια συνθημάτων, όπως «η φαντασία στην εξουσία», «απαγορεύεται να απαγορεύεις», «συμμετέχω, συμμετέχεις, συμμετέχει, συμμετέχομεν, συμμετέχετε, κερδίζουν», «είμαστε μαρξιστές, της τάσης του Γκρούσο», «κάτω από τα παβέ» (οι πέτρινοι κύβοι που αποσπώνταν από τα οδοστρώματα για να εκτοξευθούν ενάντια στα όργανα της τάξης), «η αμμουδιά», «αφήστε τον φόβο του κόκκινου στα κερασφόρα ζώα», «αντικείμενο, κρύψου!», «τρέχα, σύντροφε, σε καταδιώκει ο παλιός κόσμος» αντιστοιχούν σε ένα νέο πολιτιστικό βίωμα όπου βασιλεύει μια άτυπη προφορικότητα που υπάρχει αφ εαυτής και δίχως να «χρειάζεται» να αντιστοιχήσει σε συγκροτημένες μορφές δράσης. Ολα συνέβαιναν ως εάν «εν αρχή ην ο λόγος».

Μια άνευ όρων ασέβεια

Με αυτή την έννοια λοιπόν ο παρισινός Μάης του 68 υπήρξε η εμβληματική έκφραση μιας σύγκρουσης γενεών που ξεπερνούσε κατά πολύ το πεδίο μιας «τακτικιστικής» πολιτικής αντιπαράθεσης. Πέραν από το αίτημα της ανατροπής, το ύφος, ο λόγος, τα συνθήματα και οι μορφές έκφρασης και απόλαυσης διαποτίζονται από τη ριζικότητα μιας άνευ όρων ασέβειας προς κάθε είδους κατεστημένη βεβαιότητα. Η ιστορική αποτίμηση του Μάη είναι λοιπόν αναπόσπαστα δεμένη με τις ανεξίτηλες βιωματικές μνήμες και βουλήσεις που εξακολουθεί να ενεργοποιεί. Οσοι έζησαν τα γεγονότα από κοντά είναι αδύνατο να μην αναπολούν μιαν ανεπανάληπτη φαντασιωσική απελευθέρωση που ούτε αφέθηκε να εκφυλισθεί με την παγίωση γραφειοκρατικών εξουσιών ούτε συνοδεύθηκε από ανεξέλεγκτη βία, αίμα, τραγωδίες ή καταστροφές. Ο Μάης παραμένει το αρχετυπικό υπόδειγμα μιας έμμονης νοσταλγίας για αυτό που ο Ερνστ Μπλοχ αποκαλεί εκείνο-που-δεν-υπάρχει-ακόμα, μιας νοσταλγίας που για την ώρα (;) ούτε είναι ούτε μπορεί να ξαναγινεί αυτό που υπήρξε για τους νέους που είχαν την τύχη να τον απολαύσουν. Και με αυτή την έννοια ζει κυρίως μέσα από τις ανεξίτηλες μνήμες τους. Η εφετινή επέτειος των 40 ετών είναι λοιπόν ίσως η τελευταία που μπορεί ακόμα να τροφοδοτεί αφιερώματα με προσωπικές μαρτυρίες και καταθέσεις υπαρξιακών ισοζυγιών. Εις πείσμα των προόδων της ιατρικής επιστήμης, ήδη το 2018 οι νοσταλγοί-απόμαχοι των γεγονότων του Μάη θα είναι λιγότεροι και με πιο εξασθενημένη τη γεροντική τους μνήμη. Και όταν έλθει το σωτήριο 2068, η οποιαδήποτε αποτίμηση θα έχει πλέον εγκαταλειφθεί στα ψυχρά αποστασιοποιημένα χέρια των ανατόμων ιστορικών. Και τότε το «πνεύμα του Μάη» θα έχει οριστικά ενταφιασθεί. Οπως και να το κάνουμε, ακόμα και εάν φαίνεται να διαρκεί πολύ, το μέλλον δεν μπορεί να διαρκέσει επ άπειρον.

——————————–
Ο κ. Κωνσταντίνος Τσουκαλάς είναι καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Newsroom ΑΛΤΕΡ ΕΓΚΟ

Ειδήσεις Σήμερα: