Μονωδίες από τον Παρνασσό και τον Ελικώνα – Κριτική

Ακόμα μία ιδιαίτερα σημαντική έκδοση από το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, τη φορά αυτή αφιερωμένη σε μουσικές της Ρούμελης (περιοχές της Παρνασσίας και του Ελικώνα). Το μεγαλύτερο μέρος του πραγματικά πολύτιμου αυτού αρχειακού υλικού προέρχεται από τις ιστορικές μη εμπορικές αποτυπώσεις σε δίσκους 78 στροφών που έλαβαν χώρα στην Αθήνα το 1930.
Όλα ξεκίνησαν με την ίδρυση του Μουσικού Λαογραφικού Αρχείου από τη Μέλπω Μερλιέ. Ο στόχος ήταν να καταγραφούν, όσο ήταν ακόμη καιρός, οι μουσικές παραδόσεις των Ελλήνων, με έμφαση σε αυτές των προσφύγων. Από τις πρώτες δραστηριότητες του νεοσύστατου φορέα ήταν και η φωνογράφηση κομματιών αντιπροσωπευτικών όλων των παραδόσεων της Ελλάδας. Για να αντιληφθούμε τη δυσκολία του εγχειρήματος, αρκεί να αναφέρουμε ότι μία μόνο κέρινη μήτρα (διάρκειας τριών περίπου λεπτών) στοίχιζε την εποχή εκείνη 400 δραχμές, δηλαδή περίπου όσο δέκα μεροκάματα ενός εργάτη, ή ότι τα φωνοληπτικά μηχανήματα του οίκου Pathe, που στήθηκαν στο θέατρο Αλάμπρα, ζύγιζαν έξι ολόκληρους τόνους. Το κόστος, όπως αντιλαμβάνεται κανείς, ήταν τεράστιο και χρειάστηκε η γενναία επιχορήγηση της κυβέρνησης του Ελευθερίου Βενιζέλου, για να πραγματωθεί το παράτολμο αυτό εγχείρημα. Ο Τύπος της εποχής βρίθει σκανδαλολογικών σχολίων εκ μέρους της αντιπολίτευσης, η οποία καυτηρίασε ιδιαίτερα το ότι ο ίδιος ο Βενιζέλος τραγούδησε δύο ριζίτικα κρητικά τραγούδια και ηχογράφησε μια ομιλία του. Παρά τα πυρά της πολιτικής (και της μουσικολογικής) αντιπολίτευσης πάντως, ηχογραφήθηκαν πάνω από πεντακόσια τραγούδια και δείγματα λόγου σε 222 φωνογραφικές πλάκες, αποτελώντας έτσι την πρώτη τόσο ευρείας κλίμακας συστηματική και τεκμηριωμένη ηχητική αποτύπωση ελληνικής παραδοσιακής μουσικής. Οι δίσκοι αυτοί φυλάσσονται στο Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών.
Πολλά χρόνια μετά, ένα ακόμη τμήμα των ιστορικών αυτών ηχογραφήσεων βγαίνει στο φως, για να συναντήσει τους πραγματικούς αποδέκτες του: το πλατύ κοινό. Δεκατρία τραγούδια και ένα δείγμα λόγου σε τοπική διάλεκτο από την περιοχή της Παρνασσίας και δύο κομμάτια από την περιοχή του Ελικώνα μάς μεταφέρουν κάτι από το ύφος και το ήθος μιας ολόκληρης εποχής, που όσο πάει και ξεμακραίνει. Ένα μέρος των τραγουδιών αυτών έχει περάσει και στο λεγόμενο «πανελλήνιο» ρεπερτόριο, όντας γνωστό κυρίως μέσα από τις -πολλαπλές- διασκευές του. Οι καταγραφές αυτές, που πραγματοποιήθηκαν σε μια ουσιαστικά «προδισκογραφική» εποχή για το δημοτικό τραγούδι, είναι σίγουρα ένα μέτρο σύγκρισης γι’ αυτά που επακολούθησαν και ένα ακόμη αναλυτικό εργαλείο στα χέρια του ειδικού μελετητή. Οι τραγουδιστές φαίνεται ότι δεν είναι εξοικειωμένοι με τη διαδικασία της ηχογράφησης. Ωστόσο, διασώζεται ένας τρόπος ερμηνείας αρχέγονος, με μια τεχνική που όλο και σπανιότερα συναντάμε. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι -στην πλειονότητά τους- τα τραγούδια αυτά αποδίδονταν μόνο με τη φωνή και ότι μεταδίδονταν από γενιά σε γενιά χωρίς τη μεσολάβηση ορχήστρας. Είναι αναμενόμενο ότι η χρήση οργάνων και η ομοιόμορφη διάδοση μιας διαφοροποιημένης (προς το πιο «έντεχνο») μορφής τους μέσα από τη δισκογραφία επηρέασαν τον τρόπο ερμηνείας τους. Ακούγονται χορευτικά τραγούδια, συρτοί, καλαματιανά, τσάμικα και καθιστικά.
Πέρα από τις παλαιές ηχογραφήσεις, συμπεριελήφθησαν και νεότερες, οι οποίες δίνουν πιο ολοκληρωμένη εικόνα του «μουσικού προφίλ» της περιοχής: τρία τραγούδια από την Άνω Αγόριανη (περιοχή Παρνασσίας), ηχογραφημένα το 1981 από τον Κυριάκο Στεφάνου και τον Μάρκο Δραγούμη, καθώς και δεκαεπτά από την περιοχή του Ελικώνα, ηχογραφημένα από τον Μάρκο Δραγούμη, τον Λεωνίδα Εμπειρίκο και τον Θανάση Μωραΐτη το 1999. Αρκετά από τα τραγούδια αυτά είναι στα αρβανίτικα και συγκαταλέγονται στα λίγα δείγματα του συγκεκριμένου ρεπερτορίου που έχουν περάσει στη δισκογραφία. Οι στίχοι τους καταγράφονται στα αρβανίτικα και σε νεοελληνική απόδοση από τον Θανάση Μωραΐτη, ειδικό μελετητή των αρβανίτικων τραγουδιών της Ελλάδας. Περιλαμβάνονται επίσης δείγματα οργανικού ρεπερτορίου από τη Θήβα, με πίπιζα και νταούλι, ηχογραφημένα το 1999.
Το πολυσέλιδο δίγλωσσο ένθετο βιβλίο (ελληνικά, αγγλικά) περιέχει αποσπάσματα από κείμενα της Μέλπως Μερλιέ (1935), της Ειρήνης Σπανδωνίδη (1939) και του Θανάση Μωραΐτη, ενώ τα μουσικολογικά σχόλια έχει επιμεληθεί ο μουσικολόγος Μάρκος Δραγούμης. Πρόκειται για μια πραγματικά πολύτιμη έκδοση, που μεταφέρει ήχους κι αισθήσεις από μια εποχή αλλοτινή. Μουσικές που από καλοτυχία διασώθηκαν στα αυλάκια των παλιών αυτών δίσκων, συμπληρώθηκαν με σύγχρονες καταγραφές και εκδόθηκαν με την αγάπη και την ευαισθησία ενός φορέα όπως το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών. Μάλιστα, ο εν λόγω δίσκος αποκτά περισσότερη αξία, αν αναλογιστεί κανείς πόσο ταλαιπωρημένο είναι το ρεπερτόριο της στεριανής Ελλάδας, καθώς έχει συνδεθεί με τη -φολκλορικώς εννοούμενη- «ελληνική λεβεντιά» και συκοφαντηθεί από ομοιόμορφα τσολιαδάκια και δικτάτορες. Μέσα από τα αυλάκια των παλαιών δίσκων αντηχεί ένα ήθος διαφορετικό. Το ακούει κανείς;