Η έκδοση μας μεταφέρει μια γεύση από τις μουσικές των δερβίσηδων της αδελφότητας Μεβλεβί, ενός μυστικιστικού τάγματος του Ισλάμ που συνδέεται άμεσα με το σουφισμό. Μουσικές από τελετές γεμάτες συμβολισμούς, από μια αδελφότητα που έχει να επιδείξει λαμπρά επιτεύγματα στις καλές τέχνες: μουσική, ποίηση, καλλιγραφία, μικρογραφία, ζωγραφική…
Ο σουφισμός, θεολογικό και φιλοσοφικό ρεύμα της αραβικής θεολογίας, διδάσκει την αναζήτηση της αγνότητας μέσα από την υπακοή και την απόλυτη αφοσίωση στο Θεό, σύμφωνα με το πρότυπο των προφητών του Ισλάμ και ιδιαίτερα του Μωάμεθ. Πιστοί του υπηρέτες οι δερβίσηδες, που ήδη από τον 7ο αιώνα είναι οργανωμένοι σε διάφορες αδελφότητες που φέρουν το όνομα του ιδρυτή τους. Η λέξη “δερβίσης” είναι περσική και σημαίνει “αυτόν που παραμένει στο κατώφλι”, δείχνοντας έτσι την αναζήτηση της ταπεινοφροσύνης, που θα πρέπει να διακρίνει τον οπαδό του σουφισμού. Οι δερβίσηδες της αδελφότητας Μεβλεβί στις τελετές* τους επιδιώκουν την ένωση με το Θεό μέσα από την έκσταση. Η έκσταση επιτυγχάνεται με το “sema”, λέξη που σημαίνει την ανύψωση από τη γήινη πραγματικότητα. Έτσι, sema ονομάστηκε κι ο κυκλικός τους χορός και κατ’ επέκταση όλη η τελετή.
Στο τυπικό της τελετής των δερβίσηδων εντοπίζουμε πολλούς συμβολισμούς, όπως συμβαίνει και με όλες τις μυστικιστικές θρησκείες και φιλοσοφίες. Είναι ντυμένοι στα λευκά, χρώμα που συμβολίζει την αγνότητα. Κατά την είσοδό τους στο χώρο της τελετής (που είναι καθορισμένη από αυστηρό τυπικό) φορούν από πάνω μια μαύρη κάπα που συμβολίζει το θάνατο, ενώ το ψηλό τους καπέλο συμβολίζει την ταφόπετρα. Αφού όλοι τοποθετηθούν στις θέσεις τους, ο Hafiz (τραγουδιστής που γνωρίζει όλο το Κοράνιο από μνήμης) αρχίζει να ψάλλει με συνοδεία από νέι (μακριά καλαμένια φλογέρα) τον ύμνο για τον Προφήτη.
Το νέι είναι το ιερό όργανο των Μεβλεβί. Είναι κατασκευασμένο από ένα μακρύ καλάμι, που ο μουσικός το τρυπά μ’ ένα πυρωμένο σίδερο σε θέσεις που έχουν καθοριστεί με ακρίβεια από την παράδοση. Παρ’ όλο που είναι απλό στην κατασκευή του, έχει μεγάλες τεχνικές και ηχοχρωματικές δυνατότητες. Συμβολίζει τον άνθρωπο που αποβάλλει τον εγωισμό του και βρίσκεται στη διάθεση της θεϊκής πνοής. Στην έκδοση μπορούμε ν’ ακούσουμε την προσευχή ψαλμένη, όπως τη μελοποίησε ένας συνθέτης, μέλος της αδελφότητας, κατά το 17ο αιώνα. Είναι ένα αργό κι εκφραστικό κομμάτι, αποδομένο με τον απέριττο τρόπο που αρμόζει στο ήθος και τα διδάγματα των Μεβλεβί. Στο ίδιο κλίμα κινείται και το ταξίμι του νέι που ακολουθεί. Οι δερβίσηδες αυτοσυγκεντρώνονται. Βγάζουν τα μαύρα παλτά τους (απαλλάσσονται συμβολικά από τα δεσμά της ύλης) και ζητούν από τον Sheikh την άδεια να χορέψουν.
Τα όργανα αρχίζουν να παίζουν τη μουσική του sema και οι δερβίσηδες ξεκινούν πλέον το χαρακτηριστικό κυκλικό χορό τους. Ο χορός χωρίζεται σε τέσσερις ενότητες, τους “χαιρετισμούς” (selam). Κάθε selam έχει και τη δική του μουσική. Υπολογίζεται ότι υπάρχουν περίπου 40 μελοποιήσεις της ιεροτελεστίας. Στο δίσκο η τελετή κινείται στο μακάμ “bayati”. Είναι η παλαιότερη επώνυμη μελοποίηση που γνωρίζουμε κι έγινε από τον Mustafa Dede, αρχηγό της αδελφότητας της πόλης Karahisar (16ος αιώνας). Η ορχήστρα αποτελείται από νέι, πολίτικη λύρα, κανονάκι και μπεντίρ (μεγάλο ντέφι). Την πρωτοκαθεδρία έχει το νέι, που ο ήχος του είναι “φωτιά της αγάπης μέσα σ’ ένα καλάμι”, όπως έγραψε ο Μεβλανά Ρουμί, ιδρυτής της αδελφότητας.
Από χαιρετισμό σε χαιρετισμό αυξάνεται η ρυθμική αγωγή, με αποτέλεσμα η περιστροφή των δερβίσηδων να γίνεται όλο και πιο γρήγορη. Κατά την περιστροφή η δεξιά τους παλάμη είναι στραμμένη προς τον ουρανό και την αριστερή προς τη γη. Άλλος ένας συμβολισμός που αναφέρεται στη θεϊκή ενέργεια. Από τον ουρανό μεταφέρεται με το δεξί χέρι (χέρι των πράξεων) στην καρδιά του δερβίση, ζεσταίνεται από την αγάπη του και σκορπίζεται σ’ όλη τη Γη με το αριστερό, το χέρι της καρδιάς.
Οι δερβίσηδες περιστρέφονται σε δυο άξονες: γύρω από τον εαυτό τους και γύρω απ’ το χώρο της τελετής. Στον τέταρτο χαιρετισμό, (όπου η περιστροφή έχει γίνει πια πολύ γρήγορη) οι χορευτές φτάνουν σε έκσταση, στην ένωση με το θείο, σιγομουρμουρίζοντας το όνομα του Αλλάχ. Ένα ταξίμι στο νέι ή το κανονάκι επαναφέρει σιγά – σιγά τους χορευτές στη γήινη πραγματικότητα. Ξαναφορούν τις μαύρες κάπες τους, αποδέχονται συμβολικά την υλική τους διάσταση, έχουν όμως αναβαπτιστεί με τη θεία χάρη…
Ακούγοντας τις πολύ εκφραστικές μελωδίες της έκδοσης παίρνουμε μια ιδέα από τη μυσταγωγία που επικρατεί στις τελετές των δερβίσηδων. Επιστρατεύεται η ψυχοακουστική δύναμη της μουσικής, που ανοίγει το δρόμο της ένωσης με το Υπέρτατο Όν. Κι ο άνθρωπος, απαλλαγμένος από τα δεσμά της ύλης και του εγωισμού, γίνεται κοινωνός της θεϊκής ενέργειας και τη μοιράζει απλόχερα σ’ όλη τη γη!… Τελετές όπου ο θεολογικός στοχασμός της Περσίας επενδύεται με μουσικές που πηγάζουν απ’ τον ίδιο γεωγραφικό χώρο με τη βυζαντινή μουσική παράδοση, και μας μεταφέρουν ό,τι πιο εκλεπτυσμένο έχει να επιδείξει η αδελφότητα των Μεβλεβί στην ποίηση και τη μουσική….
Η έκδοση συνοδεύεται από ένα ολιγοσέλιδο δίγλωσσο (γαλλικά, αγγλικά) φυλλάδιο, όπου περιέχονται πληροφορίες για τους δερβίσηδες, τον ιδρυτή της αδελφότητας, την ιεροτελεστία και το φλάουτο νέι. Δυστυχώς όμως τα στοιχεία για το τυπικό και τους συμβολισμούς της τελετής είναι ανεπαρκή, ενώ δεν καταγράφονται οι στίχοι που ψάλλονται κατά τους τέσσερις “χαιρετισμούς”. Το ηχητικό υλικό πάντως μας αποζημιώνει γι’ αυτή την παράλειψη και μας μεταφέρει ήχους κι αισθήσεις από τις ιεροτελεστίες των Μεβλεβί, εκεί που “ο ήχος του νέι είναι φωτιά κι όχι αέρας…”
* Οι πληροφορίες για το τυπικό της τελετής των δερβίσηδων Μεβλεβί προέρχονται από τις παραδόσεις του Λάμπρου Λιάβα, αναπληρωτή καθηγητή στο Τμήμα Μουσικών Σπουδών του Πανεπιστημίου της Αθήνας.

Ειδήσεις Σήμερα: