Τι αποκαλύπτει η Οδύσσεια για την αρχαιοελληνική επιστήμη και τεχνολογία

H Οδύσσεια, το ομηρικό έπος που σπάει ταμεία μετά τη μεταφορά του στο σινεμά από τον Κρίστοφερ Νόλαντ, είναι μια ιστορία με μυθικά τέρατα, μάγισσες και θεούς που παρεμβαίνουν στην μοίρα των ανθρώπων.

Είναι όμως και ένα ντοκουμέντο της αρχαιοελληνικής τεχνολογίας –ίσως και της αρχαιοελληνικής επιστημονικής φαντασίας- από την Εποχή του Χαλκού μέχρι την Εποχή του Σιδήρου.

Ο Όμηρος, αναφέρει το περιοδικό Nature, φαντάστηκε πλοία που μοιάζουν με τα σημερινά πλωτά drone τεχνητής νοημοσύνης. Τα καράβια των Φαιάκων που μεταφέρουν τον Οδυσσέα στην Ιθάκη «γνωρίζουν κάθε πολιτεία και κάθε εύφορη γη». «Δεν έχουν κυβερνήτες» και «ξέρουν από μόνα τους τι σκέφτονται οι ναύτες τους και τι σκοπεύουν να πράξουν».

Μαζί με το προγενέστερο έπος της Ιλιάδας, η Οδύσσεια βασίστηκε σε μύθους και αφηγήσεις που πηγαίνουν πίσω μέχρι το 1600 π.Χ., στη διάρκεια της Εποχής του Χαλκού, όταν άκμαζαν στην Ελλάδα ο μυκηναϊκός και Ο μινωικός πολιτισμός.

Τα δύο έπη μεταφέρονταν προφορικά από γενιά σε γενιά μέχρι που αποτυπώθηκαν σε γραπτή μορφή από τον Όμηρο γύρω στον 8ο π.Χ. αιώνα, όταν ο ελλαδικός χώρος είχε πια περάσει στην Εποχή του Σιδήρου.

Ως αποτέλεσμα, η Οδύσσεια περιλαμβάνει μια σειρά από αναχρονισμούς όσον αφορά την μεταλλουργία, από μπρούτζινα δόρατα και σπαθιά μέχρι σιδερένιες πύλες και σιδερένια μαχαίρια.

Αναφορές υπάρχουν ακόμα και στην παραγωγή χάλυβα: ο Όμηρος γράφει ότι ο καυτός ξύλινος πάσσαλος με τον οποίο ο Οδυσσέας και οι σύντροφοί του τύφλωσαν τον Κύκλωπα άρχισε να τσιτσιρίζει όταν βυθίστηκε στο μάτι του, όπως τσιτσιρίζει μια λεπίδα που βυθίζεται στο νερό για να σκληρύνει.

Η τεχνική αυτή σκληραίνει το ατσάλι, όχι όμως τον χαλκό ή τον καθαρό σίδηρο, επισημαίνει ο Μάικλ Ράιτ, πρώην επιμελητής του Μουσείου Επιστήμης του Λονδίνου. Ο Όμηρος, είπε, δείχνει να περιγράφει «την κατεργασία ενός εργαλείου με ατσάλινη αιχμή».

Ευρήματα που ανακλούν τις μεταλλουργικές αναφορές της Οδύσσειας έχουν εξάλλου βρεθελί στο μυκηναϊκό Παλάτι του Νέστωρα στην Πύλο. Αγγεία που αποτελούνται από κράματα μπρούτζου, αργύρου και χρυσού, καθώς και μια απεικόνιση ενός διάτρητου πέλεκυ του 1450 π.Χ.

Οι οπές παραπέμπουν σε μια δοκιμασία τοξοβολίας που οργανώνεται όταν ο Οδυσσέας επιστρέφει στην Ιθάκη, στην οποία το βέλος έπρεπε να περάσει μέσα από 12 πέλεκεις τοποθετημένους στη σειρά. O Όμηρος δεν προσφέρει εξηγήσεις, όμως ορισμένοι μελετητές έχουν προτείνει τη θεωρία ότι οι πέλεκεις έφεραν ανοίγματα.

«Όσο περισσότερο ανασκάπτουμε, τόσο περισσότερα επιβεβαιώνουμε» είπε η αρχαιολόγος Σάρον Στόκερ του Πανεπιστημίου του Σινσινάτι στο Οχάιο.

Η Οδύσσεια περιγράφει επίσης ένα εμπορικό δίκτυο που ένωνε διαφορετικούς πολιτισμούς της Εποχής του Χαλκού. Οι πρώτες ενδείξεις που την επιβεβαιώνουν ήρθαν τη δεκαετία του 1980, όταν ανακαλύφθηκε στο Ουλού Μπουρούν της Τουρκίας ένα ναυάγιο του 14^ου π.Χ. αιώνα, το οποίο μετέφερε πολυτελή αγαθά από την Ευρώπη, την Αφρική και τη Μεσοποταμία.

Οι αρχαιολογικές ανακαλύψεις επιβεβαιώνουν ότι οι λαοί της περιοχής  «ταξίδευαν σε όλη τη Μεσόγειο πολύ νωρίτερα από ό,τι είχαμε φανταστεί» σχολίασε ο Μπρένταν Φόλεϊ, αρχαιολόγος του Πανεπιστημίου του Λουντ στη Σουηδία.

H βρετανίδα ηθοποιός Σαμάνθα Νόρτον παίζει την Κίρκη στην Οδύσσεια του Νόλαν (Universal Pictures)

Βότανα και μαγικά φίλτρα

Η Οδύσσεια αναφέρεται επίσης σε μια ποικιλία φυτικών φαρμάκτων, δηλητηρίων και αντιδότων.

Η Ωραία Ελένη για παραδειγμα χρησιμοποιεί το «νηπενθές φάρμακον που διώχνει το πένθος, ενώ η μάγισσα Κίρκη δίνει στους άνδρες του Οδυσσέα ένα μαγικό φίλτρο που τους μετατρέπει σε χοίρους και τους κάνει να ξεχάσουν την πατρίδα τους.

Το νηπενθές θα μπορούσε να αναφέρεται σε παραισθησιογόνα φυτά όπως ο μανδραγόρας (Mandragora officinarum) και ο υοσκίαμος (Hyoscyamus niger), τα οποία μπλοκάρουν τον νευροδιαβιβαστή ακετυλοχολίνη και χρησιμοποιούνταν στην αρχαιότητα ως αναλγητικά και αναισθητικά, είπε ο Ραφαέλ Μολίνα-Βενέγας, βοτανολόγος του Βιολογικού Σταθμού Ντονιάνα στη Σεβίλλη της Ισπανίας.

Ο Όμηρος περιγράφει τον θεό Ερμή δίνει στον Οδυσσέα το μυστηριώδες βότανο «μῶλυ», με μαύρη ρίζα και λευκό άνθος, που θα τον προστάτευε από το μαγικό φίλτρο της Κίρκης.

Ο Μολίνα-Βενέγας και ο συνεργάτης του Ροδρίγο Βεράνο έχουν προτείνει ότι το μῶλυ ίσως αναφέρεται σε μια ομάδα τοπικών φυτών, το παγκράτιο (Pancratium spp.), τα οποία έχουν λευκά άνθη, σκουρόχρωμους βολβούς και αναστέλλουν τη δράση του υοσκύαμου και του μανδραγόρα.

Αστρονομία

Όπως όλοι οι αρχαίοι ναυτικοί, ο Οδυσσέας και οι σύντροφοί του προσανατολίζονταν με βάση τα αστέρα. Σε ένα απόσπασμα, η νύμφη Καλιψώ λέει στον Οδυσσέα ότι για να ταξιδέψει προς στην Ιθάκη πρέπει να κρατά στα αριστερά του τον αστερισμό της Μεγάλης Άρκτου.

Το έπος περιλαμβάνει κι άλλες αστρονομικές αναφορές, είπε ο Τζέιμς Έβανς, ιστορικός της αστρονομίας στο Πανεπιστήμιο Πάτζετ Σάουντ στην Ουάσιγκτον. Οι Πλειάδες, οι Υάδες και ο Ωρίωνας είναι ονόματα που πηγαίνουν πίσω στις αρχές της ελληνικής αστρονομίας, επισήμανε ο ερευνητής.

Ενδείξεις υπάρχουν και για άλλες ουράνιες παρατηρήσεις. Όταν ο μάντης Θεοκλύμενος προφητεύει τον θάνατο των μνηστήρων της Πηνελόπης, λέει ότι ο Ήλιος χάνεται από τον ουρανό και το σκοτάδι κατακλύζει τον κόσμο. Αρκετοί μελετητές, από τους αρχαίους φιλοσόφους Πλούταρχο και Ηράκλειτο έως σύγχρονους ερευνητές, έχουν υποστηρίξει ότι πρόκειται για περιγραφή μιας ολικής έκλειψης Ηλίου. Μελέτη του 2008 πρότεινε ότι το φαινόμενο συνέβη στις 16 Απριλίου του 1178 π.Χ.

Τραύματα του πολέμου

Το ομηρικό έπος, τέλος, φέρνει στο προσκήνιο τις βαθιές ψυχολογικές επιπτώσεις του πολέμου, όπως τη δυσκολία του Οδυσσέα να επιτρέψει στην κοινωνία και τη μυστηριακή εμπειρία του με τις ψυχές του Άδη.

Εκεί, ο νεκρός πια Αχιλλέας θρηνεί λέγοντας ότι θα προτιμούσε να ζει στη γη ως ταπεινός δούλος παρά να είναι άρχοντας του Κάτω Κόσμου.

Για τον Φόλεϊ, τον αρχαιολόγο του Πανεπιστημίου του Λουντ, αυτό θα μπορούσε να θεωρηθεί μια μεταφορική περιγραφή της διαταραχής μετατραυματικού στρες.

Είτε πρόκειται για τον 21ο αιώνα είτε για τον 21ο π.Χ. αιώνα, οι ψυχολογικές επιπτώσεις είναι ίδιες» είπε ο ερευνητής.