Σύνταγμα: η πρόκληση μιας αναθεώρησης από τη σκοπιά των «από κάτω»

Εδώ και αρκετό καιρό η Συνταγματική Αναθεώρηση έχει αναχθεί σε ένα συνδυασμό ανάμεσα στο επιστέγασμα μιας κυβερνητικής διαδρομής, την ιδανική εκδοχή «ελέγχου της πολιτικής ατζέντας» και μια ευκαιρία για επίλυση ζητημάτων που αφορούν τη νομοθεσία. Κάπου εκεί θα έβλεπε κανείς και την εν εξελίξει διαδικασία αναθεώρησης που η κυβέρνηση έχει μάλιστα ανάγει και σε βασική αιχμή του δόρατος στην πορεία για τις εκλογές. Όμως, αυτό που λείπει συχνά από αυτή τη συζήτηση – και την πολιτική αντιπαράθεση – είναι μια ουσιαστική αναμέτρηση με το τι είναι το σύνταγμα και τελικά το εάν και γιατί πρέπει να αναθεωρηθεί.

Αυτό ακριβώς επιδιώκουν να κάνουν, δηλαδή να απαντήσουν το εάν χρειάζεται να αλλάξει το σύνταγμα, δύο ειδικοί στη συνταγματική θεωρία, ο αναπληρωτής καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στη Νομική Σχολή του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης Ακρίτας Καϊδατζής και ο επίκουρος καθηγητής Συνταγματικής Θεωρίας και Ιστορίας στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης του Πανεπιστημίου Κρήτης Χαράλαμπος Κουρουνδής, στο βιβλίο τους «Ποια αναθεώρηση; Για ένα σύνταγμα υπέρ των πολλών, όχι στα μέτρα των “από πάνω”», που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Πόλις.

Οι δύο συγγραφείς εξηγούν ότι το σύνταγμα είναι από τη φύση του συντηρητικό και κυρίως παγιώνει ένα πλαίσιο εξουσίας. Από την άλλη, σε στιγμές μεγάλων ιστορικών ανακατατάξεων και εισόδου των υποτελών τάξεων στο προσκήνιο, το σύνταγμα μπορεί να αποτυπώνει και συγκεκριμένους συμβιβασμούς υπέρ των λαϊκών στρωμάτων. Είναι τότε που ενσωματώνονται και στοιχεία κοινωνικού μετασχηματισμού, π.χ. όταν ένα σύνταγμα περιέχει ισχυρή έννοια κοινωνικών δικαιωμάτων όπως π.χ. η πρόβλεψη του Συντάγματος του 1975 ότι το κράτος «μεριμνά για τη δημιουργία απασχόλησης όλων των πολιτών και για την ηθική και υλική εξύψωση του εργαζόμενου αγροτικού και αστικού πληθυσμού».

Ταυτόχρονα, υπογραμμίζουν ότι συχνά οι αλλαγές δεν γίνονται από το σύνταγμα αλλά από τους νόμους, δίνοντας ως παράδειγμα όλους τους νόμους της πρώτης διακυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ που στην πραγματικότητα κατοχύρωναν τις όποιες προβλέψεις κοινωνικών δικαιωμάτων περιλάμβανε το Σύνταγμα του 1975.

Το βιβλίο περιλαμβάνει και αυτό που οι δύο συγγραφείς ονομάζουν «κριτική βιογραφία» των αναθεωρήσεων του Συντάγματος του 1975. Έχουν μια θετική αποτίμηση για την αναθεώρηση του 1986, καθώς έλυσε το θέμα των όποιων αυξημένων αρμοδιοτήτων του ΠτΔ (δημιουργώντας βέβαια τις βάσεις ενός ακόμη πιο πρωθυπουργοκεντρικού μοντέλου). Ως προς τη «συναινετική» αναθεώρηση του 2001 δεν έχουν τόσο θετική αποτίμηση επισημαίνοντας ότι αυτή αντιμετώπισε το Σύνταγμα ως μια ως μια νομοθετικού περιεχομένου πράξη, με αποτέλεσμα μακροσκελείς διατυπώσεις όπως αυτές για τον «βασικό μέτοχο», την ώρα που έφερε μια χειρότερη εκδοχή παραγραφής των υπουργικών αδικημάτων σε σχέση με αυτή του εκτελεστικού νόμου του 1997, ενώ περιλάμβανε και αποτυχίες όπως η προσπάθεια κατοχύρωσης του επαγγελματικού ασυμβίβαστου των βουλευτών. Αντίστοιχα, αποτυχημένη θεωρούν την αναθεώρηση του 2008, καθώς επίσης έγινε στη βάση πολιτικού υπολογισμού παρά θεσμικής ανάγκης, ενώ προσέκρουσε και στο μεγάλο κίνημα για την υπεράσπιση του άρθρου 16. Η αναθεώρηση του 2019, τυπικά επιτυχής και συναινετική, εντούτοις είχε το πρόβλημα, κατά τους δύο συγγραφείς. ότι ξεκίνησε με το κριτήριο της δημιουργίας πολιτικών εντυπώσεων. Επιπλέον, μπορεί να αποσυνέδεσε τη διάλυση της Βουλής από την εκλογή ΠτΔ, όμως την ίδια στιγμή η υποβάθμιση της εκλογής του τελευταίου, καθώς μπορεί να εκλεγεί ακόμη και από τη σχετική πλειοψηφία της Βουλής, εν τέλει έρχεται σε αντίθεση με την όποια ρυθμιστική αποστολή του. Επιπλέον, η κατοχύρωση της λαϊκής νομοθετικής πρωτοβουλίας  μέσα από τη δυνατότητα η συγκέντρωση υπογραφών να εισάγει νόμο, παραμένει ουσιωδώς ανενεργή αφού δεν έχει ψηφιστεί ο εκτελεστικό νόμος.

Η θέση των δύο συγγραφέων είναι ότι αυτή τη στιγμή δεν χρειάζεται αναθεώρηση. Αυτό έχει να κάνει και με την επίγνωση των ορίων που έχει αυτή, καθώς αυτό που μετράει είναι ο πραγματικός συσχετισμός δύναμης: «Η κοινωνική πλειοψηφία απέτρεψε την αναθεώρηση του άρθρου 16 το 2008. Δεν κατάφερε να εμποδίσει την de facto κατάργησή του από τον κοινό νομοθέτη το 2024». Σήμερα εκτιμούν ότι οποιαδήποτε αναθεώρηση θα είναι σε κατεύθυνση ακόμη πιο συντηρητικής οπισθοδρόμησης. Αυτό στηρίζεται και στην εκτίμησή τους ότι τα πραγματικά επίδικα δεν βρίσκονται στο έδαφος της συνταγματικής αναθεώρησης, αλλά της πολιτικής βούλησης για εκείνες τις κοινωνικές και θεσμικές αλλαγές που θα υπερασπιστούν καλύτερα τα συμφέροντα της κοινωνικής πλειοψηφίας. Το σύνταγμα μπορεί να είναι τμήμα ενός τέτοιου πολιτικού σχεδιασμού, όμως αυτό πρέπει να είναι πολύ ευρύτερος.

Οι δύο συγγραφείς επισημαίνουν ότι σήμερα ο πραγματικός κίνδυνος είναι μια ιδιότυπη εξέγερση των οικονομικών ελίτ κατά των όποιων περιορισμών στη ανεξέλεγκτη δράση του κεφαλαίου και της όποιας κατοχύρωσης κοινωνικών δικαιωμάτων μπορεί να αποτύπωναν τα συντάγματα. Υπό αυτό το πρίσμα διαβάζουν και την αναθεώρηση που προτείνει η Νέα Δημοκρατία, υπογραμμίζοντας ότι αυτή μπορεί να έχει συγκυριακά προσχηματικό και εργαλειακό χαρακτήρα όμως ταυτόχρονα αποτυπώνει και ένα σαφές ιδεολογικό στίγμα. Και αυτό φαίνεται από τις τρεις βασικές αιχμές της: την συνταγματική κατοχύρωση της δημοσιονομικής ισορροπίας, δηλαδή την «υλική και συμβολική παγίωση του νεοφιλελευθερισμού και την άρση του κοινωνικο-οικονομικά ‘ανοιχτού’ χαρακτήρα του Συντάγματος. Την αναθεώρηση του άρθρου 16 με όλη τη φόρτιση που αυτό έχει. Την άρση της μονιμότητας των δημοσίων υπαλλήλων (που κατοχυρώθηκε από τον Βενιζέλο το 1911).

Εάν το ένα ενδεχόμενο είναι η «συνταγματοποίηση» του νεοφιλελευθερισμού και μιας ολιγαρχικής στον πυρήνα της λογικής, ποια θα μπορούσε να είναι μια συνταγματική προοπτική που να αφορά την κοινωνική πλειοψηφία;

Το πρώτο στοιχείο που αναδεικνύουν είναι τα δικαιώματα συλλογικής δράσης. Το δικαίωμα της συνάθροισης, το δικαίωμα συνένωσης, η συνδικαλιστική ελευθερία, η απεργία ως θεμελιώδες δικαίωμα όλα αυτά αποτελούν την πραγματική διαπραγματευτική δύναμη των «από κάτω», αποτελώντας το αποτελεσματικό μέσο πολιτικού ελέγχου όσων ασκούν εξουσία.

Το δεύτερο στοιχείο το οποίο προτείνουν είναι ο δραστικός περιορισμός των δικαιωμάτων του μεγάλου πλούτου, που θα σήμαινε απέναντι στη σημερινή συνθήκη πλουτοκρατίας και μια ολοκλήρωση της πολιτικής δημοκρατίας μέσα από την κοινωνική δημοκρατία, μέσα από τον εκδημοκρατισμό της οικονομίας και της εργασίας και εκ νέου κοινωνικοποίηση τομέων της οικονομίας απέναντι στην τάση ιδιωτικοποίησης, αλλά και μέσα από προγραμματικές διακρίσεις σε βάρος του μεγάλου πλούτου.

Σε κάθε περίπτωση, υπογραμμίζουν ότι αυτό που χρειάζεται είναι «συνταγματικές αλλαγές που θα αφαιρούν πλούτο και δυνατότητες πολιτικής επιρροής από το κεφάλαιο και θα ενισχύουν τα κοινωνικά δικαιώματα και τα δικαιώματα συλλογικής δράσης», στην προοπτική ενός συνολικότερου κοινωνικού μετασχηματισμού.

Και αυτό είναι ίσως το ουσιαστικότερο: η υπογράμμιση ότι όσο σημαντικές και εάν είναι οι συνταγματικές αλλαγές ο πραγματικός κοινωνικός μετασχηματισμός (όπως και ο κοινωνικός συσχετισμός που θα τον καταστήσει εφικτό) είναι μια διαδικασία πολύ ευρύτερη μιας συνταγματικής αναθεώρησης και αφορά τη συνολική κατάσταση, πολιτικοποίηση, οργάνωση και αγωνιστικότητα των υποτελών τάξεων, όλων εκείνων που μόνο σε μια διαφορετική κοινωνική συνθήκη μπορούν να δουν και τη βελτίωση της δικής τους θέσης.