«Πέρα από την παγίδα της ανάπτυξης» – Το νέο όραμα για ευημερία και ισότητα

Φανταστείτε έναν κόσμο όπου όλοι εργάζονται λιγότερο αλλά αμείβονται τα διπλά. Έναν κόσμο όπου οι υπερπλούσιοι φορολογούνται για τα δισεκατομμύρια των περιουσιών τους και το φτωχότερο ήμισυ του πληθυσμού αυξάνει το μερίδιό του στον παγκόσμιο πλούτο. Έναν κόσμο ισότητας και ευημερίας που ταυτόχρονα βάζει φρένο στην εξάντληση των φυσικών πόρων και την κλιματική αλλαγή.

Ακούγεται υπερφιλόδοξο, κάποιοι θα πουν αφελές, αυτό όμως είναι το όραμα της Έκθεσης Παγκόσμιας Δικαιοσύνης, την οποία παρουσίασαν τον Ιούλιο ερευνητές του Εργαστηρίου Παγκόσμιας Ανισότητας στο Παρίσι.

Η έκθεση προτείνει την επιβολή παγκόσμιων φόρων στον πολύ μεγάλο πλούτο, με τα έσοδα να διοχετεύονται σε ένα ταμείο για την υποστήριξη της υγείας, της εκπαίδευσης και της πράσινης μετάβασης, εξηγεί το περιοδικό Nature.

Οι συντάκτες της μελέτης προτείνουν επίσης τη δημιουργία ενός νέου, διεθνούς νομίσματος, το οποίο θα μπορούσε να τερματίσει κάποια οικονομικά οφέλη που απολαμβάνουν οι πλουσιότερες χώρες εις βάρος των φτωχότερων.

Ένα βήμα παραπέρα προχωρά μια έκθεση που παρουσιάστηκε τον περασμένο μήνα στον ΟΗΕ, ο Οδικός Χάρτης για την Εξάλειψη της Φτώχειας Πέρα από την Ανάπτυξη. Το φιλόδοξο κείμενο ζητά από τη διεθνή κοινότητα να αποδράσει από την «παγίδα της ανάπτυξης», την ιδέα ότι η πρόοδος βασίζεται στη διαρκή αύξηση του ΑΕΠ.

Περισσότεροι από 1.000 οικονομολόγοι και άλλοι ειδικοί, ανάμεσά τους ο νομπελίστας Τζόζεφ Τσίγκλιτς του Πανεπιστημίου Κολούμπια στη Νέα Υόρκη, προσέφεραν τη στήριξή τους στην έκθεση.

Ο Οδικός Χάρτης προτείνει όπως ένα σύστημα εγγυημένης εργασίας στο οποίο το κράτος θα δίνει δουλειά στους ανέργους

«Ο κόστος αρχίζει να αντιλαμβάνεται ότι το να επιζητούμε την ανάπτυξη και να ελπίζουμε ότι αυτό θα μειώσει τη φτώχεια και τις ανισότητες απλά δεν λειτουργεί» δήλωσε στο Nature o Ολιβιέ ντε Σούτερ, απερχόμενος ειδικός εισηγητής του ΟΗΕ για την ακραία φτώχεια και τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Ευημερία πέρα από το ΑΕΠ

Υπάρχουν όμως και οικονομολόγοι που διαφωνούν, επιμένοντας ότι η ανάπτυξη είναι απαραίτητη για την αντιμετώπιση της φτώχειας. Το σκεπτικό είναι ότι η οικονομική ανάπτυξη δημιουργεί θέσεις εργασίας και αυξάνει τα εισοδήματα, κάτι που προσφέρει φορολογικά έσοδα τα οποία το κράτος μπορεί να επενδύσει στην υγεία και την παιδεία.

Πράγματι, ο αριθμός των ανθρώπων που ζουν σε συνθήκες ακραίας φτώχειας έχει μειωθεί εντυπωσιακά τις τελευταίες τρεις δεκαετίες. Σύμφωνα με την Παγκόσμια Τράπεζα, η μείωση της φτώχειας σε παγκόσμιο επίπεδο ήταν εν πολλοίς αποτέλεσμα της οικονομικής προόδου στην Ανατολική και Νότια Ασία, ειδικά στην Κίνα.

Οι δύο νέες εκθέσεις όμως δεν θεωρούν την αύξηση του ΑΕΠ αναγκαία συνθήκη για την καταπολέμηση της φτώχειας και της ανισότητητας. Ο Οδικός Χάρτης, για παράδειγμα, προτείνει 80 νέες πολιτικές, όπως ένα σύστημα εγγυημένης εργασίας στο οποίο το κράτος θα δίνει δουλειά στους ανέργους με έμφαση στις υποδομές ανακύκλωσης ή τη φροντίδα ασθενών, για παράδειγμα.

Για τη χρηματοδότηση αυτών των μέτρων, η έκθεση προτείνει φορολογικές μεταρρυθμίσει ς που περιλαμβάνουν φορολόγηση των υπερπλουσίων και των δραστηριοτήτων που βλάπτουν το περιβάλλον.

Παιδί παίζει σε παραγκούπολη της Μανίλας με ουρανοξύστες στο φόντο (EPA)

Άλλοι οικονομολόγοι, όπως ο Άντριου Φάνινγκ του Doughnut Economics Action Lab στην Ισπανία, υποστηρίζουν ότι τα μέτρα αυτά μπορεί να είναι κατάλληλα για τον ανεπτυγμένο κόσμο, ενώ οι φτωχότερες χώρες είναι απαραίτητο να φτάσουν ένα επίπεδο οικονομικής ανάπτυξης που επιτρέπει τέτοιες παρεμβάσεις.

«Μετά το σημείο αυτό, δεν χρειάζεται πια να αναπτύσσονται» είπε.

Ορισμένοι οικονομολόγοι προωθούν αυτό που ονομάστηκε «πράσινη ανάπτυξη», την ιδέα ότι, εφόσον επενδύσουμε σε πιο καθαρές τεχνολογίες, το ΑΕΠ μπορεί να αυξάνεται χωρίς να βλάπτει το περιβάλλον. Η Κίνα, για παράδειγμα, αναπτύσσεται με σχετικά υψηλούς ρυθμούς ενώ οι εκπομπές άνθρακα πέρασαν το σημείο κορύφωσης και άρχισαν να μειώνονται.

Ωστόσο ο Ντε Σούτερ, ο απερχόμενος ειδικός εισηγητής του ΟΗΕ, επισημαίνει ότι οι εκπομπές άνθρακα δεν είναι το μόνο κριτήριο, αφού η οικονομική ανάπτυξη επιβαρύνει και με άλλους τρόπους τον πλανήτη, όπως η απώλεια βιοποικιλότητας και οι αλλαγές στον κύκλο του νερού.

«Δεν υπάρχει παράδειγμα χώρας που κατάφερε  να αναπτυχθεί οικονομικά χωρίς να επηρεάσει τα πλανητικά όρια», είπε ο Ντε Σούτερ. «Όταν η οικονομία αναπτύσσεται, όταν ο μεταβολισμός της οικονομίας επιταχύνεται, χρησιμοποιούνται ενέργεια και πόροι, παράγονται απόβλητα και ρύπανση».

Ένα αντεπιχείρημα έρχεται από την Νταϊάν Κόιλ, οικονομολόγο του Πανεπιστημίου του Κέμπριτζ στη Βρετανία, η οποία επισημαίνει ότι η ανάπτυξη δεν είναι πάντα ενεργοβόρα και απαιτητική σε φυσικούς πόρους, αφού συχνά αφορά μη υλικά αγαθά και υπηρεσίες, οι οποίες σταδιακά αυξάνουν το ποσοστό τους επί της αύξησης του ΑΕΠ.

«Ένα νέο εμβόλιο ή ένας πιο αποδοτικός ηλιακός μετατροπέας θα αυξήσει το ΑΕΠ και οι καινοτομίες όπως αυτές είναι ασφαλώς ευπρόσδεκτες» είπε η Κόιλ.

Αποανάπτυξη και μετα-ανάπτυξη

Η ιδέα ότι μπορεί να υπάρξει ευημερία χωρίς αύξηση των οικονομικών μεγεθών πηγαίνει πίσω μέχρι τουλάχιστον τις αρχές της δεκαετίας του 1970, όταν ο Χέρμαν Ντάλι, οικονομολόγος του περιβαλλοντικού τμήματος της Παγκόσμιας Τράπεζας, δημοσίευσε το έργο του Προς μια Οικονομία Σταθερής Κατάστασης. Τις δεκαετίες που ακολούθησαν οι προτάσεις του έγιναν γνωστές με τους όρους αποανάπτυξη (degrowth) και μετα-ανάπτυξη (post-growth).

Οι προτάσεις παραμένουν αμφιλεγόμενες. Συστηματική ανασκόπηση που δημοσιεύτηκε το 2024 στο Ecological Economics δεν εντόπισε ενδείξεις ότι οι στρατηγικές αποανάπτυξης αποδίδουν. Σε διαφορετικό συμπέρασμα κατέληξε όμως μια δεύτερη ανασκόπηση που δημοσιεύτηκε πέρυσι στην ίδια επιθεώρηση και έδειχνε ότι, στις πλούσιες τουλάχιστον χώρες, η αποανάπτυξη θα προσέφερε περιβαλλοντικά οφέλη χωρίς μείωση της ευημερίας.

Αποψιλωμένη έκταση στον Αμαζόνιο. Η οικονομική ανάπτυξη έχει επιπτώσεις στο περιβάλλον (Reuters)

Παρόλα αυτά, πολλοί δεν έχουν πειστεί από την ιδέα ότι ο αυξανόμενος πλούτος είναι απαραίτητος για περισσότερη ισότητα και ευημερία.

«Η ανάπτυξη είναι απαραίτητη — αν και όχι επαρκής — για την εξάλειψη της φτώχειας», είπε η Κόιλ, η οικονομολόγος του Κέμπριτζ. «Η μεγάλης κλίμακας αναδιανομή του πλούτου δεν είναι πολιτικά εφικτή, και η αδυναμία να αντιμετωπιστεί αυτή η πραγματικότητα σημαίνει ότι μεγάλο μέρος της συζήτησης γύρω από το “πέρα από την ανάπτυξη” είναι, στην καλύτερη περίπτωση, πολιτική αφέλεια» προειδοποίησε.

Αν και το θέμα παραμένει αμφιλεγόμενο, κάποια πρώτα βήματα γίνονται από πόλεις και τοπικές κυβερνήσεις, είπε ο Φάνινγκ του Doughnut Economics Action Lab.

Το Άμστερνταμ, για παράδειγμα, συνεργάζεται με το εργαστήριο με στόχο να μειώσει τη χρήση νέων μη ανανεώσιμων υλικών κατά 50% έως το 2030 και πλήρως έως το 2050, σε σύγκριση με τα επίπεδα του 2016. Η μέτρηση βασίζεται στο βάρος των υλικών που η πόλη καταναλώνει και μετατρέπει σε απόβλητα.

«Στην κλίμακα των πόλεων, κατανοούμε ότι η ανάπτυξη δεν πρόκειται να λύσει όλα μας τα προβλήματα», είπε ο Φάνινγκ. Σε τοπικό επίπεδο, εξήγησε, ο πληθυσμός κατανοεί ότι κάποιες δραστηριότητες είναι καλές για την οικονομία, δεν τις θέλει όμως στη γειτονιά του για να μην υποστεί την επιβάρυνση στην ποιότητα ζωής του.