The Expla-In Project | Φταίει το ΑΙ για τις μαζικές απολύσεις στις πολυεθνικές;

Ένα μαζικό κύμα απολύσεων στις μεγαλύτερες πολυεθνικές θορυβεί το τελευταίο διάστημα τον διεθνή οικονομικό – και όχι μόνο – Τύπο. Η μία μετά την άλλη, αναγνωρισμένες κι επιτυχημένες εταιρείες σε μία σειρά κλάδων, εκπρόσωποι της παλαιάς βιομηχανίας ή τεχνολογικοί «μονόκεροι» της Σίλικον Βάλει ανακοινώνουν τις απολύσεις του προσωπικού ανά εκατοντάδες, χιλιάδες, δεκάδες χιλιάδες και σε κάποιες ακραίες περιπτώσεις, εκατοντάδες χιλιάδες.

Μόνο την περασμένη εβδομάδα, θηριώδεις και πολυσχολιασμένες υπήρξαν οι μαζικές απολύσεις που ανακοίνωσαν η British American Tobacco αλλά και η Volkswagen.

Ο γίγαντας της καπνοβιομηχανίας, ανακοίνωσε ένα πρόγραμμα «εξυγίανσης» που θα οδηγούσε σε μείωση του προσωπικού της κατά 9000 άτομα διεθνώς, αν και οι επικεφαλής της εταιρείας δεσμεύτηκαν ότι αυτή η μείωση δεν θα επηρεάσει τις δραστηριότητες της εταιρείας εντός των Ηνωμένων Πολιτειών.

Λίγους μήνες νωρίτερα, οι υπεύθυνοι της British American Tobacco δήλωναν ότι σκοπός της εταιρείας είναι αυτή να καταστεί «πιο ψηφιακή και προσανατολισμένη στην Τεχνητή Νοημοσύνη», δημιουργώντας μία ευρεία εντύπωση ότι οποιαδήποτε επικείμενη αναδιάρθρωση θα ήταν επηρεασμένη σε κάποιον βαθμό από την έλευση του ΑΙ.

Ωστόσο, όταν ανακοινώθηκε το πλάνο εξυγίανσης, η εξοικονόμηση στην οποία στόχευε η εταιρεία ανερχόταν περίπου στα 600 εκ. ευρώ. Βέβαια, το 2023, το αμερικανικό κράτος επέβαλλε πρόστιμο ύψους 635 εκ. ευρώ στην British American Tobacco, καθώς αυτή πούλησε τσιγάρα στη Βόρεια Κορέα, παραβιάζοντας τις σχετικές κυρώσεις των ΗΠΑ.

Το πρόβλημα της Volkswagen

Αντίστοιχα, η Volkswagen προκάλεσε σοκ όταν διέρρευσε, χωρίς να διαψεύδεται, στο γερμανικό Manager Magazin ότι σκοπεύει να απολύσει 100.000 εργαζόμενους τα προσεχή χρόνια και να κλείσει τέσσερα από τα εργοστάσια παραγωγής αυτοκινήτων. Εκεί, η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν παρουσιάστηκε ως αιτία των απολύσεων, αλλά ως πιθανή λύση που εισηγήθηκαν πολλοί γερμανοί αναλυτές προκειμένου να ορθοποδήσει η εταιρεία.

Ωστόσο, δεν φαίνεται να υπάρχει κάτι που θα μπορούσε να προσφέρει η Τεχνητή Νοημοσύνη στην Volkswagen. Η εταιρεία έχει πάρει εδώ και χρόνια την κατιούσα και μετά από έντονες διενέξεις με τα συνδικάτα των εργαζομένων, είχε ούτως ή άλλως συμφωνηθεί ότι το προσωπικό της θα μειωνόταν κατά 30.000 άτομα μέχρι το 2030. Αργότερα, αυτός ο αριθμός ανέβηκε αυθαίρετα στις 50.000, αριθμό που οι τελευταίες διαρροές ξαφνικά διπλασίασαν.

Η κατάσταση στην Volkswagen περιπλέκεται έτι περαιτέρω από το γεγονός ότι μέτοχος στην εταιρεία είναι το – παραδοσιακά ελεγχόμενο από τους σοσιαλδημοκράτες – κρατίδιο της Κάτω Σαξονίας. Εν όψει των επόμενων γερμανικών εκλογών που αναμένεται να επιφέρουν πολύ δυσάρεστα αποτελέσματα για τη χώρα και την Ευρώπη γενικότερα, η είδηση για τις 100.000 απολύσεις στη Volkswagen έχει επιτρέψει στο εκλογικά καλπάζον ακροδεξιό AfD να εμφανιστεί ως προστάτης των εργαζομένων έναντι της σοσιαλδημοκρατίας.

Σε τι όμως οφείλεται αυτή η οικονομική καθίζηση της ιστορικής γερμανικής αυτοβιομηχανίας; Καταρχάς, η καινοτομία της φαίνεται να έχει βαλτώσει εδώ και πολλά χρόνια, με αποτέλεσμα να έχει ηττηθεί κατά κράτος από την Αμερική και την Κίνα στην κούρσα ανάπτυξης των ηλεκτρικών αυτοκινήτων. Αυτό είναι εμφανές στις ασιατικές αγορές, όπου εδώ και χρόνια, επικρατεί η κινεζική αυτοκινητοβιομηχανία έχοντας σημειώσει αλματώδη ανάπτυξη. Παράλληλα, στην Ευρώπη, ο πληθωρισμός και η ακρίβεια έχουν μειώσει ριζικά την αγοραστική δύναμη των καταναλωτών, ενώ το τελευταίο προπύργιο που ήταν η αγορά των Ηνωμένων Πολιτειών έκλεισε – ή έστω μισοέκλεισε – με την επιβολή των δασμών από την κυβέρνηση Τραμπ.

Κοινώς, η Volkswagen μαζί με τις θυγατρικές της όπως η Porsche και η Audi έχουν μείνει πια χωρίς αγοραστές. Σε αυτή τη συνθήκη, η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν αποτελεί το πρόβλημα αλλά ούτε προφανώς τη λύση.

To AI-Washing

Το κύμα των μαζικών απολύσεων από τις μεγαλύτερες επωνυμίες του επιχειρηματικού κόσμου έχει πάρει τέτοιες διαστάσεις που πλέον υπάρχουν εξειδικευμένοι ιστότοποι όπως το Layoff Hedge, το Layoffs Tracker ή το Skill Syncer που είναι αφοσιωμένοι στην καταγραφή αυτών των μαζικών απολύσεων. Και στη συντριπτική τους πλειοψηφία δεν αφορούν παλαιές βιομηχανίες όπως η αμερικανική καπνοβιομηχανία ή η γερμανική αυτοβιομηχανία που πιέζονται στα σχοινιά από τις εξελίξεις της εποχής, αλλά αντίθετα τους κολοσσούς της τεχνολογίας.

Σε μία εμφάνιση που έμελλε να μετατραπεί σε εσωτερικό αστείο της βιομηχανίας την εποχή που η συγγραφή κώδικα θεωρούνταν ακόμα το επάγγελμα του μέλλοντος, ο τότε διευθύνων σύμβουλος της Microsoft εμφανίστηκε για μια ομιλία στο NET Conference του 1999, στην οποία δήλωσε ότι «το κλειδί για τον μετασχηματισμό της βιομηχανίας, το κλειδί για την επιτυχία είναι οι προγραμματιστές, προγραμματιστές, προγραμματιστές» – με την τελευταία λέξη να επαναλαμβάνεται δεκάδες φορές καθώς έτρεχε πάνω-κάτω στη σκηνή, καταϊδρωμένος.

Το 2026, τα πράγματα μοιάζουν πολύ διαφορετικά στη Σίλικον Βάλεϊ. Οι εταιρείες τεχνολογίας πρωταγωνιστούν στις μαζικές απολύσεις με θηριώδη νούμερα. Τον Μάρτιο ανακοινώθηκε ότι η Oracle απέλυσε 21.000 εργαζόμενους σε διάστημα ενός έτους, ενώ τις τελευταίες ημέρες ανακοινώθηκε ότι ξεκινάει και δεύτερος γύρος απολύσεων, λόγω αναδιάρθρωσης προσανατολισμένης στην Τεχνητή Νοημοσύνη.

Στο μεταξύ, 30.000 εργαζόμενους έχει απολύσει η Amazon από τον Σεπτέμβριο μέχρι τώρα, το 10% των διοικητικών υπαλλήλων της περίπου, ενώ την άνοιξη, η Meta, μητρική εταιρεία των Facebook, Instagram και WhatsApp, ανακοίνωσε 8000 απολύσεις. Λίγους μήνες νωρίτερα, ο επικεφαλής της Meta, Μαρκ Ζούκερμπεργκ είχε δηλώσει ότι στόχος του για το 2026 είναι η μισή προγραμματιστική δουλειά στην εταιρεία του να έχει αντικατασταθεί από την Τεχνητή Νοημοσύνη.

Ας σημειωθεί ότι δίπλα στις απολύσεις, η Meta έχει δηλώσει ότι σκοπεύει να επενδύσει 135 δισ. δολάρια το 2026 για την ανάπτυξη του ΑΙ, χωρίς ωστόσο να επιβεβαιώνεται μέχρι στιγμής η αισιοδοξία του ιδρυτή της για την αντικατάσταση του μισού προγραμματιστικού έργου από μηχανές.

Για την ακρίβεια, είναι πολλοί αυτοί που αμφισβητούν ότι το ΑΙ παίζει πραγματικά κάποιο ρόλο στην αντικατάσταση των εργαζομένων στη Σίλικον Βάλεϊ. 160.000 απολύσεις έχουν σημειωθεί μέχρι στιγμής το 2026 στον χώρο της τεχνολογίας, με πάνω από τις μισές να έχουν αποδοθεί από τους εργοδότες στην έλευση της Τεχνητής Νοημοσύνης.

Ωστόσο, μια προσεκτική εξέταση δείχνει ότι αυτή η εξήγηση δεν είναι ιδιαίτερα πειστική. Μαζί με το φαινόμενο των μαζικών απολύσεων, έχει εμφανιστεί στον χώρο της τεχνολογίας και ο όρος “AI-washing” που δηλώνει την προσχηματική επίκληση της Τεχνητής Νοημοσύνης για να δικαιολογηθούν οι μαζικές απολύσεις.

Ένα πρόδηλο παράδειγμα με το οποίο συσχετίστηκε ο όρος είναι αυτό του δημιουργού του Twitter, Τζακ Ντόρσι, ο οποίος ανακοίνωσε πρόσφατα την απόλυση του μισού προσωπικού από την τωρινή εταιρεία του, Block, απόφαση την οποία απέδωσε στη χρήση ΑΙ. Ωστόσο, όπως επισήμαναν πολλοί σχολιαστές, η Block είχε προβεί σε άλλους δύο γύρους μαζικών απολύσεων, τις οποίες η εργοδοσία δεν είχε συσχετίσει ποτέ με το ΑΙ.

Όπως δήλωσε χαρακτηριστικά στο BBC ο Τέρενς Ρόχαν, επενδυτής σε τεχνολογικές εταιρείες, «το να δείχνεις ως υπαίτιο το ΑΙ, βγάζει μια πολύ καλύτερη δημοσίευση για το μπλογκ. Ή τουλάχιστον δεν φαίνεσαι τόσο πολύ να είσαι ο κακός που απλά θέλει να απολύσει κόσμο για λόγους εξοικονόμησης».

Στην πραγματικότητα, οι έρευνες που έχουν γίνει δείχνουν ότι στη συντριπτική πλειοψηφία των περιπτώσεων, οι απολύσεις στις μεγάλες εταιρείες είναι είτε απόπειρα ικανοποίησης των μετόχων (στους οποίους παραδοσιακά αρέσουν οι περικοπές), είτε προσπάθεια επιδιόρθωσης κυμάτων υπερβολικών προσλήψεων (overhiring) ή υπαγορεύονται από ανάγκη αναδίπλωσης της εταιρείας λόγω κακών οικονομικών αποτελεσμάτων. Η κατηγορία του “AI-washing” φαίνεται γενικώς να ευσταθεί.

Ποιο θα είναι όμως το αποτέλεσμα όλων αυτών των απολύσεων; Πρόσφατα, ο αντιπρόεδρος της εταιρείας nVidia, Μπράιαν Κατανζάρο, προκάλεσε πολύ έντονη συζήτηση όταν δήλωσε σε συνέντευξή του στο αμερικανικό Axios ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη παραμένει πολύ ακριβή σε σύγκριση με το κόστος της ανθρώπινης εργασίας.

Βέβαια, στο ίδιο συμπέρασμα είχε φτάσει νωρίτερα και διεξοδική έρευνα του πανεπιστημίου ΜΙΤ το 2024, η οποία όμως δεν είχε τύχει της προσοχής που της άξιζε από τη Σίλικον Βάλεϊ.