Σύνθετες, επικίνδυνες, ερωτικές: Οι παλιές ιστορίες πίσω από τις σύγχρονες νεράιδες

Σήμερα, ένα συγκεκριμένο είδος βιβλίων κερδίζει ολοένα και περισσότερο έδαφος και γίνεται εμπορικό φαινόμενο: το λεγόμενο romantasy. Πρόκειται για ιστορίες που μπλέκουν τον ρομαντισμό με το υπερφυσικό, με πρωταγωνιστές συχνά τις νεράιδες – όχι όμως όπως τις γνωρίσαμε στα παιδικά παραμύθια. Εδώ, τα «fae» δεν είναι καλοκάγαθα πλάσματα με φτερά, αλλά επικίνδυνες, αινιγματικές οντότητες, γεμάτες σαγήνη και σκοτεινή δύναμη.

Αυτή η εικόνα δεν είναι καινούργια. Αντίθετα, μοιάζει πολύ περισσότερο με τις παλιές αφηγήσεις και τη λαϊκή παράδοση. Από τα σκανδιναβικά πνεύματα των δασών μέχρι τον θρύλο της Μελουζίνης και το Όνειρο καλοκαιρινής νύχτας του Ουίλιαμ Σαίξπηρ, οι νεράιδες συνδέονταν ανέκαθεν με τον πειρασμό, την εξαπάτηση και τον ερωτισμό.

Η εκρηκτική άνοδος του είδους

Η απήχηση αυτού του είδους φαίνεται ξεκάθαρα από την επιτυχία της σειράς A Court of Thorns and Roses. Με την ανακοίνωση δύο νέων βιβλίων, η μετοχή του εκδοτικού οίκου αυξήθηκε κατά περίπου 20%, δείχνοντας πόσο ισχυρό εμπορικό φαινόμενο είναι.

Η δημιουργός της σειράς, Σάρα Τζ. Μάας, θεωρείται από τις πιο επιδραστικές συγγραφείς σήμερα, με έργα μεταφρασμένα σε 40 γλώσσες και πωλήσεις που ξεπερνούν τα 70 εκατομμύρια αντίτυπα. Η επιτυχία της εντάσσεται σε μια γενικότερη άνοδο του λεγόμενου «fae romantasy», ενός είδους που κάποιοι αποκαλούν –υποτιμητικά– και «ερωτική λογοτεχνία με νεράιδες».

Τι είναι το romantasy

Στην καρδιά αυτών των ιστοριών βρίσκεται συνήθως μια γυναίκα-ηρωίδα, η οποία καλείται να επιβιώσει και να εξελιχθεί μέσα σε έναν φανταστικό κόσμο γεμάτο δοκιμασίες. Συχνά πρόκειται για τον κόσμο των fae (νεράιδες ή πνεύματα της φύσης).

Εκεί, η ηρωίδα συνδέεται ερωτικά με έναν χαρακτήρα που είναι ταυτόχρονα γοητευτικός και επικίνδυνος. Οι αναγνώστες μιλούν συχνά για το πόσο «spicy» είναι ένα βιβλίο – δηλαδή πόσο έντονο είναι το ερωτικό του περιεχόμενο, από απλό φλερτ μέχρι και πιο ρητές σκηνές.

Η σύνδεση νεράιδων και σεξουαλικότητας

Η σχέση ανάμεσα στις νεράιδες και τη σεξουαλικότητα δεν αποτελεί σύγχρονη επινόηση της λογοτεχνίας, αλλά έχει βαθιές ρίζες στη λαϊκή παράδοση. Όπως εξηγεί ο ιστορικός Φράνσις Γιανγκ, ήδη από τους παλαιότερους μύθους, οι νεράιδες εμφανίζονται ως όντα που σαγηνεύουν ανθρώπους – άνδρες ή γυναίκες – οδηγώντας τους σε σχέσεις που συνδυάζουν την έλξη με τον κίνδυνο.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η σκωτσέζικη μπαλάντα του 16ου αιώνα για τον Ταμ Λιν. Η ηρωίδα, η Τζάνετ, συναντά έναν μυστηριώδη άνδρα σε ένα δάσος – έναν χώρο που στην παράδοση συνδέεται συχνά με τον πειρασμό και το υπερφυσικό. Η σχέση τους δεν παρουσιάζεται ρητά, ωστόσο η εξέλιξη της ιστορίας, με την Τζάνετ να μένει έγκυος, υποδηλώνει ξεκάθαρα μια ερωτική ένωση.

Το στοιχείο που ξεχωρίζει είναι ότι η γυναίκα δεν είναι παθητική φιγούρα. Αντίθετα, είναι εκείνη που επιστρέφει για να βρει τον Ταμ Λιν και τελικά αναλαμβάνει να τον σώσει από τη βασίλισσα των νεράιδων. Για να το πετύχει, πρέπει να τον κρατήσει σφιχτά ενώ εκείνος μεταμορφώνεται διαδοχικά σε διάφορες μορφές – μια σκηνή που σε πολλές εκδοχές της μπαλάντας αποκτά έντονο συμβολικό και σχεδόν σωματικό χαρακτήρα, καθώς η δοκιμασία ολοκληρώνεται όταν εκείνος εμφανίζεται γυμνός στην ανθρώπινη μορφή του.

Η ιστορία ανατρέπει τα παραδοσιακά αφηγηματικά σχήματα, όπου ο άνδρας σώζει τη γυναίκα, και ταυτόχρονα συνδέει τη σεξουαλικότητα με το υπερφυσικό ως μια δύναμη επικίνδυνη αλλά και μεταμορφωτική.

Η επιρροή τέτοιων αφηγήσεων φτάνει μέχρι σήμερα. Η Σάρα Τζ. Μάας έχει αναφέρει ότι η μπαλάντα αποτέλεσε βασική πηγή έμπνευσης για τη σειρά της, ενώ ακόμη και το όνομα Tamlin αποτελεί άμεση αναφορά στον Ταμ Λιν. Έτσι, η σύγχρονη «romantasy» δεν επινοεί κάτι καινούργιο, αλλά επαναφέρει –με διαφορετική μορφή– μοτίβα που υπάρχουν εδώ και αιώνες.

Σκοτεινές μορφές στη λαϊκή παράδοση

Παρόμοιες αφηγήσεις δεν περιορίζονται στη Βρετανία, αλλά απαντώνται σε ολόκληρη τη Βόρεια και Δυτική Ευρώπη, αποκαλύπτοντας μια κοινή αντίληψη για τα υπερφυσικά όντα ως γοητευτικά αλλά και επικίνδυνα. Στη Σκανδιναβία, για παράδειγμα, ξεχωρίζει η μορφή της skogsrå – ενός πνεύματος του δάσους που εμφανίζεται ως εντυπωσιακά όμορφη γυναίκα, ικανή να μαγνητίσει όποιον τη συναντήσει. Ωστόσο, πίσω από αυτή την εικόνα κρύβεται κάτι απειλητικό: σε πολλές παραδόσεις, το σώμα της αποκαλύπτει ζωώδη χαρακτηριστικά, όπως ουρά ή πλάτη που θυμίζει κούφιο κορμό. Η σχέση μαζί της δεν είναι ποτέ αθώα· όσοι υποκύπτουν στη γοητεία της, σύμφωνα με τις δοξασίες, οδηγούνται τελικά στον θάνατο ή την καταστροφή.

Αντίστοιχα μοτίβα συναντώνται και σε άλλες σκανδιναβικές φιγούρες, όπως οι huldra, που συνδυάζουν την αποπλανητική εμφάνιση με μια βαθιά απειλητική φύση. Σε αυτές τις ιστορίες, ο ερωτισμός παρουσιάζεται ως  δύναμη που μπορεί να παραπλανήσει, να παγιδεύσει και να αφανίσει.

Στον ευρωπαϊκό χώρο, κεντρική θέση κατέχει ο μύθος της Μελουζίνης – ενός μυστηριώδους υδάτινου πνεύματος που συνδέεται ερωτικά με έναν άνθρωπο, υπό όρους που δεν πρέπει να παραβιαστούν. Όταν ο άνθρωπος παραβεί την απαγόρευση και αποκαλύψει την αληθινή της μορφή, η ένωση διαλύεται, συχνά με τραγικές συνέπειες. Η ιστορία αυτή επαναλαμβάνει ένα γνώριμο μοτίβο: τη σχέση ανθρώπου και υπερφυσικού ως κάτι ταυτόχρονα επιθυμητό και καταδικασμένο.

Όπως επισημαίνει η Κέλι Φιτζέραλντ, παρόμοιες αφηγήσεις είναι ιδιαίτερα έντονες και στην ιρλανδική παράδοση, μέσα από μορφές όπως οι selkies – γυναίκες-φώκιες που μπορούν να μεταμορφωθούν σε ανθρώπους και να συνάψουν σχέσεις με άνδρες. Ωστόσο, η σύνδεσή τους με τον κόσμο της θάλασσας παραμένει καθοριστική: αν βρουν το δέρμα τους, επιστρέφουν στον φυσικό τους χώρο, εγκαταλείποντας τον ανθρώπινο κόσμο.

Σε όλες αυτές τις ιστορίες, το κοινό στοιχείο είναι ξεκάθαρο: το υπερφυσικό δεν παρουσιάζεται ως κάτι αθώο ή μαγικό με την παιδική έννοια, αλλά ως δύναμη γοητευτική και επικίνδυνη μαζί. Ένας κόσμος που ελκύει τον άνθρωπο, αλλά ταυτόχρονα τον δοκιμάζει – και συχνά τον τιμωρεί.

Από τη λαϊκή παράδοση στη «γλυκιά» εικόνα

Η εικόνα των νεράιδων όπως τη γνωρίζουμε σήμερα –μικροσκοπικές, με φτερά και «μαγική σκόνη»– είναι στην πραγματικότητα μια σχετικά πρόσφατη κατασκευή. Μέχρι και τους πρώιμους νεότερους χρόνους, οι νεράιδες της παράδοσης δεν είχαν τίποτα το χαριτωμένο ή ακίνδυνο. Ήταν απρόβλεπτες, συχνά εκδικητικές, και μπορούσαν να παρασύρουν ή να βλάψουν τους ανθρώπους.

Η μεγάλη αλλαγή αρχίζει σταδιακά από τα τέλη του 18ου αιώνα και κορυφώνεται τον 19ο, κυρίως μέσα από την τέχνη και τη λογοτεχνία. Ζωγράφοι και συγγραφείς –ιδίως στη Βρετανία– αρχίζουν να αποδίδουν στις νεράιδες φτερά, μικρόσωμες μορφές και πιο «γλυκά» χαρακτηριστικά. Σημαντικό είναι ότι αυτά τα στοιχεία δεν προέρχονται από τη λαϊκή παράδοση, αλλά αποτελούν καλλιτεχνική επινόηση που σταδιακά πέρασε στη συλλογική φαντασία.

Παράλληλα, η εκβιομηχάνιση, η αστικοποίηση και η ανάπτυξη της επιστήμης συνέβαλαν στη σταδιακή απομάκρυνση από τις παλιές δοξασίες. Καθώς οι άνθρωποι εγκατέλειπαν την ύπαιθρο –εκεί όπου «κατοικούσαν» τα ξωτικά και οι νεράιδες– και υιοθετούσαν πιο ορθολογικές αντιλήψεις, τα υπερφυσικά αυτά όντα άρχισαν να μεταμορφώνονται σε πιο ακίνδυνες, σχεδόν διακοσμητικές φιγούρες.

Ωστόσο, τα ίχνη της παλιότερης, σκοτεινής τους φύσης δεν εξαφανίστηκαν ποτέ εντελώς. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της διττής εικόνας είναι η Τίνκερ Μπελ από το Peter Pan. Από τη μία πλευρά, είναι μικρή, φωτεινή και χαριτωμένη – σχεδόν το απόλυτο σύμβολο της «γλυκιάς» νεράιδας. Από την άλλη, όμως, παρουσιάζει έντονη ζήλια, εγωισμό και σκληρότητα, ειδικά απέναντι στη Γουέντι.

Αυτή η αντίφαση δείχνει ότι, ακόμη και στις πιο «αθώες» εκδοχές τους, οι νεράιδες κουβαλούν κάτι από την παλιά, επικίνδυνη φύση τους. Και ίσως αυτός ο συνδυασμός –γοητεία και απειλή μαζί– είναι που τις κάνει τόσο διαχρονικά συναρπαστικές.Γιατί έχει τέτοια επιτυχία σήμερα

Η άνοδος του romantasy φαίνεται να σχετίζεται με την ανάγκη για απόδραση από την καθημερινότητα. Οι ιστορίες αυτές συνδυάζουν έντονη πλοκή, φαντασία και ρομαντισμό, ενώ δίνουν ιδιαίτερη έμφαση στη δύναμη και την αυτονομία των γυναικών.

Όπως σημειώνει η αναλύτρια Κέιτι Φρέιζερ, δεν πρόκειται απλώς για «ερωτικά» βιβλία, αλλά για ολοκληρωμένες αφηγήσεις με έντονη πλοκή και χαρακτήρες. Παράλληλα, εκδοτικοί οίκοι όπως η Mills & Boon έχουν δείξει εδώ και δεκαετίες ότι το ρομαντικό στοιχείο λειτουργεί ως μορφή φαντασιακής απόδρασης.

Τελικά, η επιτυχία αυτών των ιστοριών ίσως να οφείλεται στο ότι αγγίζουν κάτι διαχρονικό: την έλξη προς το άγνωστο, το απαγορευμένο και το μυστηριώδες – στοιχεία που πάντα γοήτευαν τον άνθρωπο.

*Με πληροφορίες από: BBC